Texnologiyanın həyatımıza sürətlə daxil olması gündəlik yaşam tərzimizi kökündən dəyişib. Telefon, kompüter, planşet və internet artıq həyatımızın ayrılmaz hissəsinə çevrilib. Səhər gözümüzü açan kimi telefona baxır, xəbərləri oxuyur, sosial şəbəkələrə daxil olur, gün ərzində iş və ünsiyyətimizi də əsasən elektron vasitələrlə həyata keçiririk.
Texnologiyanın inkişafına qarşı çıxmaq, əlbəttə, doğru deyil. İnternet və sosial şəbəkələr düzgün istifadə edildikdə insan üçün böyük imkanlar yaradır. Yazıçı yazısını, şair şeirini, jurnalist materialını, rəssam əsərini, musiqiçi bəstəsini geniş auditoriyaya çatdıra bilir. Dünyanın müxtəlif yerlərində yaşayan insanlar saniyələr ərzində əlaqə saxlaya bilirlər.
Deməli, əsas məsələ texnologiyanın mövcudluğu deyil, ondan necə istifadə etməyimizdir.
Bəs biz texnologiyanı idarə edirik, yoxsa texnologiya bizi?
Məncə, əsas sual budur.
Bizim uşaqlığımız bugünkü uşaqların çoxunun təsəvvür etməkdə çətinlik çəkdiyi bir dövr idi. Biz analarımızın, nənələrimizin dizləri üstündə böyümüşük. Axşamlar onların laylalarına qulaq asaraq yuxuya gedər, nağıllarını dinləyərdik.
Nənələrimizin danışdığı nağılların özünəməxsus sehri vardı. Məlikməmmədin macəralarını dinləyər, Şəngülüm, Şüngülüm, Məngülümün əhvalatlarına maraqla qulaq asardıq. Bəzən nağılın sonunu əvvəlcədən bilsək də, yenə həmin hekayəni eşitmək istəyərdik. Çünki məsələ yalnız nağılda deyildi. Orada doğmalıq, ailə istiliyi, nənə nəvazişi və canlı ünsiyyət vardı.
Laylalar yalnız uşağı yatızdırmaq üçün deyil, onun ruhuna toxunmaq üçün deyilən sözlər idi. Həmin laylalarda ana sevgisi, nənə duası, xalqımızın yaddaşı yaşayırdı.
Bu gün isə mənzərə dəyişib.
İndiki uşaqların bir qismi nə laylay tanıyır, nə Məlikməmmədin adını bilir, nə də Şəngülüm, Şüngülüm, Məngülüm haqqında eşidib. Onların əyləncəsinin böyük hissəsini telefon ekranı, video və kompüter oyunları təşkil edir.
Bəzən uşağın əlindən telefonu almaq ciddi narahatlıq yaradır. Bu isə bizi düşündürməlidir.
Əslində uşağın kitab oxumamasının səbəbini yalnız onun özündə axtarmaq düzgün deyil. Özümüzdən soruşmalıyıq: uşağa kitab sevgisi aşılaya bilmişikmi? Ona kitab almışıqmı? Evdə kitab oxuyan valideyn görüb? Əgər ana və ata özləri kitab oxumursa, uşağa “kitab oxu” deməyin təsiri nə qədər ola bilər?
Uşağa “telefonu kənara qoy” demək asandır. Çətin olan isə telefonun əvəzinə ona maraqlı və faydalı alternativ təqdim etməkdir.
Kitab sevgisi əmr ilə yaranmır. Bu sevgi ailədə, məktəbdə, mühitdə və şəxsi nümunə ilə formalaşır. Valideyn uşağı ilə birlikdə kitab oxumalı, oxuduqları əsərlər haqqında danışmalı, qəhrəmanları müzakirə etməli və mütaliəni gündəlik həyatın bir hissəsinə çevirməlidir.
Əgər evdə hər kəsin əlində telefon varsa, uşağın da telefona maraq göstərməsi təbiidir. Əgər evdə kitab rəfi varsa, valideynlər mütaliə edirsə, uşaq da kitabın dəyərini zamanla anlayacaq.
Mən sosial şəbəkələrin tamamilə əleyhinə deyiləm. Əksinə, özüm də sosial şəbəkələrdən istifadə edir, yazılarımı və şeirlərimi, mahnılarımı oxucularla bölüşürəm. Eyni zamanda Odlar.media saytında jurnalist fəaliyyətimi davam etdirir, kitab oxuyur, mütaliə edir və yaradıcılıqla məşğul oluram.
Mənim üçün sosial şəbəkə kitabın alternativi deyil. O, kitaba, ədəbiyyata və yaradıcılığa aparan vasitələrdən biri ola bilər.
Bir şair şeirini sosial şəbəkədə paylaşaraq yeni oxucular qazanırsa, bu, müsbətdir. Jurnalist cəmiyyət üçün vacib məsələni sosial media vasitəsilə gündəmə gətirirsə, bu, faydalıdır. Bir yazı insanı kitab almağa və mütaliəyə sövq edirsə, sosial şəbəkə öz müsbət rolunu oynayıb.
Amma insan səhərdən axşama qədər mənasız videolara baxır, kitab oxumur, düşünmür, araşdırmır və vaxtının böyük hissəsini ekran qarşısında keçirirsə, artıq burada ciddi problem yaranır.
Son günlər dostumuz, tanınmış yazıçı, jurnalist və Mətbuat Şurasının sədri Rəşad Məcid müəllimin sosial şəbəkələrlə bağlı fikirlərini oxudum. Onun iradları üzərində düşündüm. Həqiqətən də bəzi platformalarda yaranmış vəziyyət narahatlıq doğurur.
Şəxsən TikTok platformasına münasibətim müsbət deyil. Əlbəttə, orada faydalı və maarifləndirici məzmun yaradan insanlar da var. Lakin ümumi mənzərədə səthi və insanın vaxtını aparan çoxlu məzmunla qarşılaşmaq mümkündür.
İnsan bir videodan digərinə keçir, sonra daha birinə… Bir müddət sonra isə saatların necə keçdiyini hiss etmir.
Ən böyük təhlükə də budur: vaxtın necə itirildiyini hiss etməmək.
İnsan həyatının ən qiymətli sərvəti zamandır. Pul itirildikdə yenidən qazanmaq, əşya itirildikdə yenisini almaq mümkündür. Amma itirilmiş zamanı geri qaytarmaq olmur.
Mən Facebook platformasına isə fərqli yanaşıram. Burada yazılarımı və şeirlərimi geniş auditoriyaya çatdırmış, müxtəlif yaradıcı insanlarla tanış olmuşam. Şeirlərimdən bəzilərinə mahnılar bəstələnməsi də sosial şəbəkənin yaradıcılıq baxımından verdiyi imkanların göstəricisidir.
Bu, texnologiyanın müsbət tərəfidir. Yazdığın bir şeir uzaq bir şəhərdə yaşayan insanın diqqətini çəkir, həmin şeirdən ilhamlanaraq musiqi yaranır və əsər daha geniş auditoriyaya çatır.
Amma bütün bunlara baxmayaraq, kitabın yeri tamam başqadır.
Telefon informasiya verə bilər. Kompüter dünyaya çıxış imkanı yarada bilər. Planşet müxtəlif mənbələrə çıxış verə bilər. Lakin kitabın insana qazandırdığı daxili sakitliyi, düşüncə dərinliyini və mənəvi bağlılığı heç bir ekran tam əvəz edə bilməz.
Kitab oxuyan insan düşünür, müqayisə edir, sual verir, hadisələrin səbəblərini anlamağa çalışır. Mütaliə söz ehtiyatını artırır, dünyagörüşünü genişləndirir, təfəkkürü inkişaf etdirir.
Ən əsası isə kitab insanı dayanmağa və düşünməyə məcbur edir.
Sosial şəbəkədə məlumatlar saniyələr ərzində bir-birini əvəz edir. Kitab isə insandan zaman istəyir. Əvəzində ona düşüncə, bilik və daxili zənginlik verir.
Bu gün bəzi ailələrdə telefon uşağı sakitləşdirməyin ən asan vasitəsinə çevrilib. Uşaq ağlayır – telefon verilir. Darıxır – telefon verilir. Yemək yemir – telefon qarşısına qoyulur.
Beləliklə, uşaq tədricən öyrənir ki, narahatlığın və darıxmağın ən asan yolu ekrandır.
Amma həyat ekran deyil.
Uşağın valideyni ilə söhbətə, dostları ilə oynamağa, kitab oxumağa, təbiəti görməyə, insanlarla canlı ünsiyyət qurmağa ehtiyacı var. O, nənəsinin yanında oturub onun xatirələrini dinləməli, ailəsinin tarixini və öz keçmişini tanımalıdır.
Çünki uşağın yaddaşında yalnız izlədiyi videolar deyil, yaşadığı anlar da qalmalıdır.
Bizim uşaqlığımızda həyətlərdə uşaqların səsi eşidilirdi. Uşaqlar top oynayır, gizlənpaç oynayır, bir-biri ilə söhbət edir, birlikdə vaxt keçirirdilər.
Bu gün isə bəzən eyni yerdə oturan uşaqların hər birinin əlində telefon görmək mümkündür. Yan-yana otururlar, amma danışmırlar. Eyni otaqdadırlar, lakin ayrı-ayrı virtual dünyalarda yaşayırlar.
Texnologiyanın insanları yaxınlaşdırmalı olduğu halda bəzən onları bir-birindən uzaqlaşdırması müasir dövrün ən böyük paradokslarından biridir. Dünyanın o biri başında yaşayan insanla saniyələr ərzində əlaqə saxlaya bilirik, amma eyni evdə yaşayan insanla normal söhbət etməyə vaxt tapmırıq.
Bununla belə, texnologiyadan uzaqlaşmaq çıxış yolu deyil.
Müasir insan texnologiyanı bilməli, internetin və sosial şəbəkələrin imkanlarından istifadə etməlidir. Ancaq insan öz iradəsini itirməməlidir.
Telefon bizim əlimizdə olmalıdır, biz telefonun əlində yox.
Həyatda hər şeyin öz yeri var: telefonun da, kitabın da, işin də, ailənin də, dostların da, yaradıcılığın da.
Bizim xalqımızın zəngin şifahi xalq ədəbiyyatı var. Nağıllarımız, dastanlarımız, bayatılarımız, laylalarımız, atalar sözlərimiz və məsəllərimiz nəsildən-nəslə ötürülüb. Nənələrimiz, babalarımız bu zənginliyi yaşadaraq bizə çatdırıblar.
İndi isə növbə bizdədir.
Əgər uşağımız Məlikməmmədi tanımırsa, ona bu nağılı danışmalıyıq. Laylaları bilmirsə, onları yenidən öyrənməliyik. Kitab oxumursa, onu kitaba yaxınlaşdırmalıyıq. Telefonla həddindən artıq maraqlanırsa, ona həyatın ekranın göstərdiyindən daha böyük və daha zəngin olduğunu anlatmalıyıq.
Çünki mədəni yaddaşını itirən cəmiyyət zamanla öz köklərindən də uzaqlaşır.
Əslində seçimimiz texnologiya ilə kitab arasında deyil. Biz hər ikisini həyatımızda düzgün şəkildə birləşdirə bilərik. Həm sosial şəbəkədən istifadə etmək, həm kitab oxumaq; həm internetdən yararlanmaq, həm də real həyatda insanlarla ünsiyyət qurmaq mümkündür.
Texnologiya inkişaf edəcək. Süni intellekt daha da geniş yayılacaq, telefonlar və sosial platformalar dəyişəcək. Virtual dünya həyatımızda daha böyük yer tutacaq. Bunun qarşısını almaq nə mümkündür, nə də lazımdır.
Amma qorumaq bizim öz əlimizdə olan dəyərlər var: kitab sevgisi, ailə söhbəti, nənənin nağılı, babanın xatirəsi, dostla canlı ünsiyyət, ədəbiyyat, mədəniyyət və sözün qiyməti.
Bunları qoruduğumuz müddətdə texnologiyanın inkişafı təhlükəyə çevrilməyəcək. Əksinə, texnologiyanı öz məqsədlərimiz üçün daha səmərəli vasitəyə çevirə biləcəyik.
Gələcəyin insanı həm texnologiyanı bilməli, həm kitab oxumalıdır. Həm sosial şəbəkədə fikrini ifadə etməli, həm də real həyatda insanlarla ünsiyyət qurmalıdır. Həm dünyanın yeniliklərini izləməli, həm də öz köklərini unutmamalıdır.
Bu gün uşaqlarımıza telefon verməzdən əvvəl kitab verməliyik. Onlara interneti öyrətməklə yanaşı, söhbəti, ünsiyyəti, paylaşmağı və dinləməyi də öyrətməliyik.
Qoy uşaq həm telefondan istifadə etsin, həm kitab oxusun. Həm müasir dünyanı tanısın, həm də öz milli-mənəvi dəyərlərini qorusun.
Çünki texnologiya insanın həyatını dəyişə bilər, amma onun ruhunu yalnız mədəniyyət, ədəbiyyat, kitab, ailə sevgisi və mənəvi dəyərlər zənginləşdirə bilər.
Və sonda bir həqiqəti unutmayaq: telefonun yaddaşı dolanda şəkilləri silmək mümkündür. Amma insan yaddaşından silinən uşaqlığı, itirilən zamanı və unudulan mənəvi dəyərləri geri qaytarmaq mümkün deyil.
Ona görə də texnologiyadan istifadə edək, amma onun əsirinə çevrilməyək. Sosial şəbəkələrdə olaq, amma real həyatdan uzaq düşməyək. Telefon istifadə edək, amma kitab da oxuyaq. Yeni dünyanın imkanlarından yararlanaq, amma keçmişimizin və uşaqlığımızın gözəlliklərini unutmayaq.
Çünki bizim uşaqlığımızın ən gözəl anları ekranın işığında deyil, anamızın laylasında, nənəmizin nağılında, kitabın səhifəsində və dostlarımızla keçirdiyimiz canlı günlərdə idi.
Bəlkə də gələcək nəsillərə verə biləcəyimiz ən böyük hədiyyə budur: onlara texnologiyadan istifadə etməyi öyrətməklə yanaşı, insan kimi yaşamağı da öyrətməliyik.
Müəllif: Fuad Biləsuvarlı
AYB və AJB üzvü, Prezident və Həsən bəy Zərdabi mükafatçısı
Mənbə: Odlar.media