İnsan cəmiyyətinin inkişafı yalnız texnologiya, iqtisadiyyat və ya maddi imkanlarla ölçülmür. Hər bir xalqın həqiqi gücü onun mənəvi dəyərlərində, insanların bir-birinə olan münasibətində, dürüstlüyündə və məsuliyyət hissində özünü göstərir. Tarix boyu böyük dövlətləri zəiflədən, güclü kollektivləri parçalayıb dağıdan, ailələri və dostluqları sarsıdan səbəblərdən biri də insanların xarakterində kök salmış mənfi xüsusiyyətlər olub. Onların arasında yalançılıq, diqqətsizlik və yaltaqlıq xüsusi yer tutur. Bu üç xüsusiyyət zahirən fərqli görünsə də, mahiyyət etibarilə bir-birini tamamlayır, insanı mənəvi cəhətdən zəiflədir, cəmiyyətin isə inkişafını ləngidir.
Yalan insanın vicdanı ilə həqiqət arasında qurduğu süni körpüdür. İnsan ilk dəfə yalan danışanda bunu bəzən özünü qorumaq, cəzadan yayınmaq və ya kimisə incitməmək üçün etdiyini düşünür. Ancaq yalanın təhlükəsi ondadır ki, o, heç vaxt tək gəlmir. Bir yalanı gizlətmək üçün ikinci, üçüncü, dördüncü yalan danışılır və nəticədə insan həqiqətin deyil, uydurduğu dünyanın əsirinə çevrilir. Ən təhlükəlisi isə odur ki, yalan zaman keçdikcə adiləşir. Vicdanın etiraz etdiyi ilk anlar yox olur və insan öz yalanına özü də inanmağa başlayır.
Bu gün cəmiyyətimizdə insanların bir-birinə olan etimadının azalmasının əsas səbəblərindən biri məhz yalandır. İnsan verdiyi sözə əməl etmirsə, vədini unudursa, həqiqəti gizlədirsə, onun ətrafındakı insanlar da getdikcə şübhə ilə yaşamağa başlayırlar. Etibar isə illərlə qurulur, saniyələr içində dağılır. Etimadın olmadığı yerdə nə sağlam ailə, nə güclü kollektiv, nə də inkişaf edən dövlət qurmaq mümkündür.
Yalanın ən ağır nəticələrindən biri də insanların həqiqəti ayırd etmək qabiliyyətini zəiflətməsidir. İnsan daim yalan eşitdikdə bir müddət sonra doğru sözə də inanmır. Bu isə cəmiyyətdə ümidsizlik, laqeydlik və inamsızlıq yaradır. İnsanlar düşünürlər ki, onsuz da hər kəs yalan danışır, deməli, dürüst olmağın mənası yoxdur. Belə düşüncə tərzi isə mənəvi aşınmanın başlanğıcıdır.
Diqqətsizlik ilk baxışdan yalan qədər təhlükəli görünməyə bilər. Halbuki onun doğurduğu nəticələr bəzən daha ağır olur. Çünki diqqətsizlik çox vaxt insan həyatına, sağlamlığına, təhlükəsizliyinə və gələcəyinə təsir edir. Bir sürücünün cəmi bir neçə saniyə telefona baxması onlarla ailənin həyatını dəyişə bilər. Bir mühəndisin layihədə buraxdığı kiçik səhv böyük bir tikilinin dağılmasına səbəb ola bilər. Bir həkimin analiz nəticələrini diqqətlə yoxlamaması insan həyatını təhlükə altına sala bilər. Bir müəllimin şagirdə laqeyd münasibəti isə onun gələcəyinə mənfi təsir göstərə bilər.
Əslində diqqətsizlik yalnız səhv etmək deyil. Bu, məsuliyyət hissinin zəifləməsidir. İnsan gördüyü işi ürəklə etmədikdə, nəticəyə biganə qaldıqda diqqətsizlik qaçılmaz olur. İşini sevən insan ən kiçik detala belə diqqət yetirir. Çünki bilir ki, böyük uğurlar məhz xırda görünən məqamların düzgün yerinə yetirilməsindən başlayır.
Təəssüf ki, bəzən diqqətsizlik adi hal kimi qəbul edilir. “Nə olar ki?”, “Bir dəfədir”, “Onsuz da problem çıxmaz” kimi ifadələr insanların məsuliyyətsiz davranışlarını haqq qazandırmaq üçün istifadə olunur. Halbuki tarixdə baş vermiş saysız-hesabsız faciələrin kökündə məhz belə düşüncələr dayanıb. Böyük qəzalar çox vaxt kiçik səhlənkarlıqlardan başlayır.
Yaltaqlıq isə cəmiyyət üçün ən təhlükəli mənəvi xəstəliklərdən biridir. Çünki yaltaq insan həqiqəti deməkdən qorxur. O, haqqın deyil, gücün yanında dayanmağa üstünlük verir. Onun məqsədi düzgün qərarın qəbul olunmasına kömək etmək deyil, şəxsi maraqlarını təmin etməkdir. Belə insanlar rəhbərlərin xoşuna gəlmək üçün həqiqəti gizlədir, səhvləri ört-basdır edir, bacarıqsızlığı təriflə əvəz etməyə çalışırlar.
Yaltaqlıq olan mühitdə inkişaf dayanır. Çünki tənqid olmayan yerdə səhvlər düzəlmir. Səhvlər düzəlmədikdə isə eyni problemlər təkrar olunur. Ədalətli rəhbər həqiqəti deyən insanı qiymətləndirər. Ədalətsiz rəhbər isə çox vaxt onu deyil, yaltaqlıq edənləri özünə yaxın saxlayar. Nəticədə peşəkar insanlar kənarda qalır, bacarıqsızlar isə ön plana çıxırlar. Bu, yalnız bir müəssisənin deyil, bütöv cəmiyyətin inkişafına mane olur.
Tarix göstərir ki, hökmdarların, dövlət adamlarının və rəhbərlərin ən böyük faciələrindən biri ətraflarının yalnız tərif deyən insanlarla əhatə olunması olub. Həqiqəti deyənlər uzaqlaşdırıldıqca səhvlər artıb, qərarlar yanlışlaşıb və sonda həm rəhbərlər, həm də cəmiyyət bunun acı nəticələrini yaşayıb.
Ən acınacaqlısı odur ki, yalan, diqqətsizlik və yaltaqlıq bir-birini qidalandırır. Diqqətsiz insan səhvini gizlətmək üçün yalan danışır. Yalan danışan insan özünü qorumaq üçün yaltaqlığa əl atır. Yaltaq isə həqiqəti demədiyi üçün diqqətsizlik və bacarıqsızlıq daha da artır. Beləcə, cəmiyyət görünməz bir dairənin içərisinə düşür. Hər kəs problemi başqasının üzərinə atır, amma heç kim məsuliyyət götürmək istəmir.
Bu xüsusiyyətlər ailədə də ciddi problemlər yaradır. Uşaq valideyninin yalan danışdığını gördükdə dürüstlüyün əhəmiyyətini itirir. Valideyn övladına diqqətsiz yanaşdıqda onun mənəvi inkişafında boşluqlar yaranır. Ailədə səmimiyyət yoxdursa, orada sevgi də zamanla zəifləyir. Çünki sevginin ən möhkəm dayağı etimaddır.
İş yerlərində də vəziyyət fərqli deyil. İşini məsuliyyətlə görən insan bəzən yaltaqlıq edən, lakin zəhmət çəkməyən şəxslərin kölgəsində qalır. Bu isə zəhmətsevər insanlarda haqlı narazılıq yaradır. Ədalət hissi zədələndikdə motivasiya azalır, nəticədə ümumi məhsuldarlıq da aşağı düşür.
Sosial şəbəkələrin geniş yayıldığı dövrdə bu problemlər daha qabarıq görünür. Bəzən insanlar özlərini olduqları kimi deyil, görünmək istədikləri kimi təqdim edirlər. Həqiqətin yerini görüntü, səmimiyyətin yerini nümayiş, obyektiv fikrin yerini isə kimlərinsə xoşuna gəlmək üçün yazılan təriflər tutur. Bu da xüsusilə gənc nəslin dəyərlərinə təsirsiz ötüşmür.
Halbuki inkişafın yolu çox sadə prinsiplərdən keçir: doğru danışmaq, işini vicdanla görmək və həqiqəti söyləməkdən çəkinməmək. Dürüst insan bəzən uduzmuş kimi görünə bilər, amma uzunmüddətli perspektivdə ən böyük qazanan məhz o olur. Məsuliyyətli insan bəzən daha çox zəhmət çəkir, lakin onun əməyinin bəhrəsi gec-tez görünür. Yaltaqlıq etməyən insan bəzən müəyyən çətinliklərlə üzləşə bilər, amma o, hər zaman öz ləyaqətini qoruyur.
Cəmiyyəti dəyişmək üçün ilk növbədə insanların düşüncəsi dəyişməlidir. Hər kəs özündən başlamalıdır. Verdiyimiz sözə əməl etsək, gördüyümüz işi vicdanla yerinə yetirsək, səhvlərimizi etiraf etməkdən çəkinməsək və heç kimin xoşuna gəlmək naminə həqiqəti gizlətməsək, tədricən daha sağlam bir mühit formalaşar.
Böyük dəyişikliklər kiçik addımlarla başlayır. Bir insanın dürüstlüyü başqa birinə nümunə ola bilər. Bir müəllimin məsuliyyəti yüzlərlə şagirdin həyatını dəyişə bilər. Bir rəhbərin yaltaqlığı deyil, peşəkarlığı qiymətləndirməsi bütöv bir kollektivin taleyini dəyişə bilər. Bir valideynin övladına aşıladığı düzgün dəyərlər isə gələcək cəmiyyətin təməlini təşkil edə bilər.
Yalanın normal qəbul edildiyi, diqqətsizliyin bağışlandığı, yaltaqlığın mükafatlandırıldığı cəmiyyət heç vaxt güclü ola bilməz. Güclü cəmiyyət həqiqətin qorunduğu, zəhmətin qiymətləndirildiyi, məsuliyyətin həyat tərzinə çevrildiyi və ləyaqətin hər cür şəxsi maraqdan üstün tutulduğu cəmiyyətdir. Məhz belə bir cəmiyyət qurmaq hər birimizin borcudur. Çünki cəmiyyəti dəyişdirən təkcə böyük qərarlar deyil, hər bir insanın gündəlik davranışı, vicdanı və mənəvi seçimi olur.
Müəllif: Fuad Biləsuvarlı
AYB və AJB üzvü, Prezident və
Həsən bəy Zərdabi mükafatçısı
Mənbə: Odlar.media