Azərbaycan–Özbəkistan münasibətləri: qardaşlıqdan əbədi dostluğa uzanan strateji yol
Odlar.media xəbər verir ki, Azərbaycan və Özbəkistan arasında münasibətlər son illərdə postsovet məkanında ən sürətlə dərinləşən və məzmun etibarilə ən çoxşaxəli ikitərəfli əlaqələrdən birinə çevrilib. Siyasi dialoq, iqtisadi əməkdaşlıq, nəqliyyat, enerji, investisiya, mədəniyyət və humanitar əlaqələr üzrə əldə olunan nəticələr göstərir ki, Bakı ilə Daşkənd arasındakı münasibətlər artıq yalnız dostluq və qardaşlıq ifadələri ilə məhdudlaşmır.
Bu münasibətlər 2026-cı ilin avqustunda yeni və tarixi mərhələyə daxil olub. Azərbaycan Prezidenti İlham Əliyevin Özbəkistana dövlət səfəri çərçivəsində 23 avqust 2026-cı ildə iki ölkə arasında Əbədi Dostluq haqqında Müqavilə imzalanıb. Sənəd Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin gələcək inkişafı baxımından siyasi və strateji əhəmiyyət daşıyan mühüm hadisə kimi qiymətləndirilə bilər.
Münasibətlərin təməlində nə dayanır?
Azərbaycan və Özbəkistan xalqları arasında münasibətlərin kökü müasir diplomatik əlaqələrdən xeyli əvvələ gedib çıxır. Ortaq türk mənşəyi, tarixi yaddaş, mədəni yaxınlıq, dil və mənəvi dəyərlər iki xalq arasında təbii yaxınlıq formalaşdırıb.
Məhz bu sosial-mədəni baza dövlətlərarası münasibətlərin inkişafı üçün mühüm zəmin yaradıb. Prezident İlham Əliyev avqustun 21-də Özbəkistanın Milli İnformasiya Agentliyinə müsahibəsində iki ölkə münasibətlərinin ortaq tarixə, mədəniyyətə, dilə, mənəvi dəyərlərə və əsrlər boyu formalaşmış qarşılıqlı rəğbətə əsaslandığını bildirib. Dövlət başçısı eyni zamanda son illərdə əlaqələrin misli görünməmiş inkişaf mərhələsinə qədəm qoyduğunu və müttəfiqlik səviyyəsinə yüksəldiyini vurğulayıb.
Bu baxımdan Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərini yalnız siyasi liderlərin şəxsi münasibətləri ilə izah etmək doğru olmaz. Liderlər arasında qarşılıqlı etimad mühüm amil olsa da, münasibətlərin davamlılığını təmin edən daha geniş tarixi və ictimai baza mövcuddur.
Strateji tərəfdaşlıqdan müttəfiqliyə
Son illərdə Bakı ilə Daşkənd arasında yüksək səviyyəli qarşılıqlı səfərlərin intensivləşməsi münasibətlərin institusional əsaslarını gücləndirib.
2024-cü ildə Özbəkistanda Azərbaycan Prezidentinin dövlət səfəri zamanı Müttəfiqlik münasibətləri haqqında Müqavilənin imzalanması əlaqələrin keyfiyyətcə yeni mərhələyə keçməsinin əsas göstəricilərindən biri oldu. Azərbaycan Prezidenti 2025-ci ilin iyulunda bu sənədi iki ölkə münasibətlərində ən yüksək əhəmiyyət daşıyan sənədlərdən biri kimi xarakterizə etmişdi.
2025-ci ildə də siyasi dialoq yüksək intensivliklə davam edib. Həmin ilin oktyabrında Azərbaycan və Özbəkistan xarici işlər nazirlərinin görüşündə münasibətlərin strateji müttəfiqlik səviyyəsində bütün istiqamətlər üzrə dinamik inkişaf etdiyi, iqtisadiyyat, ticarət, investisiya, nəqliyyat, enerji, mədəniyyət və humanitar sahələrdə birgə layihələrin genişləndirildiyi qeyd olunub.
2026-cı ilin iyununda isə iki ölkənin xarici işlər nazirləri arasında telefon danışığında ticarət, iqtisadiyyat, investisiya, nəqliyyat və logistika sahələrində əməkdaşlığın, eləcə də yüksək səviyyəli səfərlər çərçivəsində əldə olunmuş razılaşmaların icrasının müzakirə edilməsi münasibətlərin yalnız siyasi bəyanatlar üzərində qurulmadığını göstərir.
İqtisadi münasibətlər: əsas sınaq və əsas imkan
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin ən diqqətçəkən tərəflərindən biri iqtisadi əməkdaşlığın sürətlə genişlənməsidir.
2026-cı ilin mayında iki ölkə prezidentlərinin Bakıda keçirilən görüşündə ilin əvvəlindən qarşılıqlı ticarətin 40 faizdən çox artdığı bildirilib. Eyni zamanda tikinti, geologiya, enerji, kənd təsərrüfatı və turizm sahələrində sənaye və investisiya layihələrinin həyata keçirildiyi qeyd olunub.
Özbəkistan Prezidentinin 2026-cı ilin iyununda Azərbaycan səfirini qəbul edərkən verdiyi məlumata görə, son illərdə ikitərəfli ticarət dövriyyəsi bir neçə dəfə artıb, Azərbaycan kapitalının iştirakı ilə 280 müəssisə yaradılıb və Birgə İnvestisiya Şirkəti təsis edilib.
Bu rəqəmlər münasibətlərin iqtisadi komponentinin artıq simvolik səviyyəni keçdiyini göstərir.
Lakin burada daha mühüm məsələ ticarətin sadəcə artması deyil, onun strukturudur. İki ölkə arasında gələcək əməkdaşlığın əsas potensialı bir-birinin bazarına məhsul satmaqdan daha çox birgə istehsal, investisiya və üçüncü bazarlara çıxış imkanlarının yaradılmasındadır.
Bu baxımdan sənaye kooperasiyası xüsusilə əhəmiyyətlidir.
1 milyard dollarlıq hədəf
23 avqust 2026-cı ildə Daşkənddə imzalanan sənədlər arasında 2030-cu ilədək iki ölkə arasında əmtəə dövriyyəsinin 1 milyard ABŞ dollarına çatdırılması üzrə proqram da yer alıb. Bununla yanaşı, investisiya və ticarət sahəsində əldə edilmiş razılaşmaların icrası üçün praktiki fəaliyyət planı qəbul edilib.
Bu hədəf münasibətlərin gələcək istiqamətini müəyyən edən mühüm göstəricidir.
Əgər 1 milyard dollarlıq ticarət hədəfi real layihələrlə dəstəklənərsə, Azərbaycan və Özbəkistan arasında iqtisadi əlaqələr regionun ən mühüm ikitərəfli əməkdaşlıq modellərindən birinə çevrilə bilər.
Nəqliyyat və Orta Dəhliz: Bakı ilə Daşkəndin ortaq marağı
Azərbaycan və Özbəkistanın geosiyasi mövqeyi onların nəqliyyat əməkdaşlığını xüsusi əhəmiyyətli edir.
Azərbaycan Xəzər dənizinə çıxışı, Bakı limanı və digər nəqliyyat infrastrukturu vasitəsilə Mərkəzi Asiyanı Cənubi Qafqaz və Avropa istiqaməti ilə birləşdirən mühüm halqadır.
Özbəkistan isə Mərkəzi Asiyanın ən böyük və ən əhəmiyyətli iqtisadi mərkəzlərindən biridir.
Bu iki coğrafiyanın birləşməsi nəqliyyat sahəsində qarşılıqlı marağı artırır.
2026-cı ilin mayında prezidentlər arasında keçirilən görüşdə beynəlxalq nəqliyyat dəhlizlərinin inkişafı və bu istiqamətdə əməkdaşlığın genişləndirilməsi məsələləri ayrıca müzakirə olunub.
Burada Azərbaycan üçün Özbəkistan Mərkəzi Asiya bazarlarına çıxış baxımından mühüm tərəfdaşdırsa, Özbəkistan üçün Azərbaycan Xəzər üzərindən Qərbə və Avropa bazarlarına çıxış imkanlarını genişləndirən əsas tranzit tərəfdaşlardan biridir.
Beləliklə, nəqliyyat əməkdaşlığı iki ölkənin iqtisadi münasibətlərinin sadəcə bir istiqaməti deyil, onları daha geniş regional iqtisadi sistemə bağlayan strateji mexanizmdir.
Yaşıl enerji əməkdaşlığı yeni perspektiv açır
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərində enerji sahəsi də transformasiya mərhələsindən keçir.
2024-cü ilin noyabrında Azərbaycan, Qazaxıstan və Özbəkistan arasında yaşıl enerjinin inkişafı və ötürülməsi sahəsində strateji tərəfdaşlıq haqqında Saziş imzalanıb. Azərbaycan Milli Məclisi 2025-ci ildə həmin sazişi təsdiqləyib.
Bu üçtərəfli əməkdaşlıq Azərbaycanın, Mərkəzi Asiyanın və Avropanın enerji sistemləri arasında gələcəkdə yeni əlaqələrin formalaşması baxımından diqqətəlayiqdir.
Ənənəvi enerji resurslarından əlavə, bərpaolunan enerji mənbələrinin inkişafı və elektrik enerjisinin ötürülməsi məsələsinin gündəmə gəlməsi Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin XXI əsrin yeni iqtisadi reallıqlarına uyğunlaşdırıldığını göstərir.
Münasibətlər yalnız iqtisadiyyat deyil
Bakı ilə Daşkənd arasında əlaqələrin mühüm istiqamətlərindən biri də humanitar və mədəni əməkdaşlıqdır.
2026-cı il avqustun 23-də imzalanmış sənədlər arasında mədəniyyət və turizm sahələrində əməkdaşlıq haqqında sazişlər də var. Həmçinin Urgənc–Xankəndi, Buxara–Laçın və Urgənc–Naxçıvan şəhərləri arasında qardaşlıq münasibətlərinin yaradılmasına dair protokollar imzalanıb.
Bu fakt xüsusi diqqətə layiqdir.
Çünki dövlətlərarası münasibətlərin uzunmüddətli perspektivdə dayanıqlı olması yalnız hökumətlərarası müqavilələrdən asılı deyil. Şəhərlər, universitetlər, mədəniyyət qurumları, biznes strukturları və vətəndaş cəmiyyəti arasında əlaqələrin genişlənməsi xalqlar arasında birbaşa münasibətləri gücləndirir.
Bu baxımdan qardaş şəhərlər formatının genişləndirilməsi Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin cəmiyyətlər səviyyəsində də dərinləşməsinə xidmət edə bilər.
Qarabağ məsələsində Özbəkistanın mövqeyi
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin mühüm siyasi istiqamətlərindən biri də Qarabağın bərpası məsələsində əməkdaşlıqdır.
Özbəkistan Azərbaycanın ərazi bütövlüyünü dəstəkləyən mövqeyi ilə yanaşı, işğaldan azad edilmiş ərazilərin bərpası prosesində də iştirak edir.
Son illərdə Füzulidə Özbəkistan tərəfindən həyata keçirilən layihələr iki ölkə arasındakı münasibətlərin praktiki xarakterini nümayiş etdirən nümunələrdən biridir.
2026-cı ilin avqustunda Daşkənddə aparılan danışıqlarda da Qarabağın bərpası və burada sosial infrastrukturun inkişafı məsələsinə xüsusi diqqət ayrılıb. Özbəkistan Prezidenti Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpasını bir daha yüksək qiymətləndirib.
Bu əməkdaşlığın siyasi əhəmiyyəti qədər mənəvi əhəmiyyəti də var. Çünki Mərkəzi Asiyanın mühüm dövlətlərindən biri olan Özbəkistanın Azərbaycanın postmünaqişə bərpa prosesinə real layihələrlə töhfə verməsi iki ölkə arasında qarşılıqlı etimadın səviyyəsini göstərir.
2026-cı il: münasibətlərdə yeni mərhələnin başlanğıcı
23 avqust 2026-cı ildə Daşkənddə keçirilən Azərbaycan–Özbəkistan sammiti münasibətlərin inkişafında yeni mərhələ yaradıb.
İki ölkə prezidenti Ali Dövlətlərarası Şuranın üçüncü iclasını keçirib, Əbədi Dostluq haqqında Müqavilə imzalayıb və müxtəlif sahələri əhatə edən sənədlər paketini təsdiqləyib.
Bununla yanaşı, bank sektoru, tikinti materialları istehsalı, təhsil, yanacaqdoldurma infrastrukturu, turizm, yaşayış kompleksləri, mineral xammalın emalı və bağçılıq sahələrində yeni birgə layihələrə start verilib.
Bu mənzərə onu göstərir ki, münasibətlər artıq yalnız siyasi səviyyədə deyil, real iqtisadi layihələr vasitəsilə də möhkəmləndirilir.
Əbədi Dostluq Müqaviləsi nəyi dəyişə bilər?
23 avqust 2026-cı ildə imzalanan Əbədi Dostluq haqqında Müqavilə münasibətlərin siyasi arxitekturasına yeni məna verə bilər.
Burada əsas məsələ sənədin adından daha çox onun yaratdığı siyasi çərçivədir.
Azərbaycan və Özbəkistan artıq strateji tərəfdaş və müttəfiqdir. İndi əsas məsələ bu müttəfiqliyin institusional və iqtisadi baxımdan daha da dərinləşdirilməsidir.
Başqa sözlə, “əbədi dostluq” siyasi münasibətlərin son nöqtəsi yox, yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər.
Bu mərhələdə əsas suallar belədir:
Ticarət 1 milyard dollarlıq hədəfə hansı tempdə çatacaq?
Birgə investisiyalar hansı sahələrdə daha sürətli artacaq?
Azərbaycan və Özbəkistan Orta Dəhlizdən hansı əlavə imkanları əldə edə biləcək?
Yaşıl enerji layihələri üçtərəfli əməkdaşlıqdan daha geniş regional enerji platformasına çevrilə biləcəkmi?
Mədəni və humanitar əlaqələr iqtisadi və siyasi münasibətlərin sürətinə uyğun inkişaf edəcəkmi?
Bu sualların cavabı yaxın illərdə Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin real dərinliyini müəyyən edəcək.
Bakı–Daşkənd tandemi region üçün nə vəd edir?
Azərbaycan və Özbəkistanın əməkdaşlığı ikitərəfli münasibətlər çərçivəsindən daha geniş məna daşıyır.
Azərbaycan Cənubi Qafqazın mühüm siyasi, enerji və nəqliyyat mərkəzlərindən biridir. Özbəkistan isə Mərkəzi Asiyanın böyük iqtisadi, demoqrafik və geosiyasi potensiala malik dövlətidir.
Bu iki ölkənin daha sıx əməkdaşlığı Cənubi Qafqazla Mərkəzi Asiya arasında yeni iqtisadi və siyasi bağlantıların yaranmasına xidmət edə bilər.
Türk Dövlətləri Təşkilatı çərçivəsində əməkdaşlıq da bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Azərbaycan və Özbəkistanın ikitərəfli münasibətlərdə qazandığı təcrübə daha geniş türk dünyası əməkdaşlığı üçün nümunəyə çevrilə bilər.
Nəticə: qardaşlıqdan institusional müttəfiqliyə
Azərbaycan–Özbəkistan münasibətlərinin hazırkı mərhələsini yalnız “iki qardaş ölkənin dostluğu” kimi təqdim etmək münasibətlərin real miqyasını tam ifadə etmir.
Bu münasibətlər artıq tarixi və mədəni yaxınlıq → strateji tərəfdaşlıq → müttəfiqlik → institusional və iqtisadi inteqrasiyanın dərinləşdirilməsi xətti üzrə inkişaf edir.
2024-cü ildə müttəfiqlik haqqında müqavilənin imzalanması, sonrakı illərdə ticarət və investisiya əlaqələrinin genişlənməsi, nəqliyyat və enerji layihələrinin ön plana çıxması, 2026-cı ildə isə Əbədi Dostluq haqqında Müqavilənin imzalanması bu prosesin ardıcıl xarakter daşıdığını göstərir.
23 avqust 2026-cı ildə Daşkənddə imzalanan sənədlər və başladılan yeni layihələr isə münasibətlərin yalnız siyasi bəyanatlardan ibarət olmadığını, onların iqtisadi və sosial məzmunla doldurulduğunu nümayiş etdirir.
Azərbaycan və Özbəkistan üçün qarşıdakı mərhələnin əsas vəzifəsi əldə olunan siyasi etimadı davamlı iqtisadi nəticələrə, yeni nəqliyyat imkanlarına, enerji əməkdaşlığına, investisiyalara və xalqlar arasında daha sıx əlaqələrə çevirməkdir.
Əgər bu proses indiki dinamika ilə davam edərsə, Bakı–Daşkənd münasibətləri təkcə iki dövlət arasındakı uğurlu əməkdaşlıq modeli deyil, Cənubi Qafqaz ilə Mərkəzi Asiyanı birləşdirən daha geniş geosiyasi və iqtisadi əməkdaşlıq platformasının əsas dayaqlarından biri ola bilər.
Müəllif: Odlar.media