Odlar.media xəbər verir ki, bəzi aktyorlar var, onları xatırlamaq üçün filmdən bir səhnəyə, tamaşadan bir epizoda baxmağa ehtiyac yoxdur. Bir səs, bir intonasiya, bir baxış, bir obraz haqqında deyilən bir cümlə kifayətdir ki, həmin sənətkar yenidən yaddaşımızda canlansın. Çünki əsl sənətkarın yaratdığı təsir yalnız səhnənin hüdudları ilə məhdudlaşmır. O, zaman keçdikcə tamaşaçının yaddaşında, dinləyicinin qulağında, həmkarlarının xatirələrində və sənətin özündə yaşamağa davam edir.
Xalq artisti İlham Əsgərov da Azərbaycan mədəniyyətində məhz belə dərin iz qoyan sənətkarlardan idi.
Onun sənət yolunu yalnız oynadığı rolların siyahısı ilə ölçmək mümkün deyil. Çünki aktyorun yaradıcılıq imkanları onun canlandırdığı obrazların sayından daha geniş anlayışdır. İlham Əsgərov səhnədə obraz yaradır, radio qarşısında sözə nəfəs verir, kamera önündə isə xarakteri fərqli ifadə vasitələri ilə tamaşaçıya çatdırırdı. O, sənətin müxtəlif sahələrində fəaliyyət göstərsə də, hər yerdə özünəməxsus ifa tərzini, səs mədəniyyətini və aktyor fərdiliyini qoruyub saxlayırdı.
Onu fərqləndirən əsas cəhətlərdən biri də sözə və səsə münasibəti idi. Onun danışığında adi bir cümlə belə müəyyən ovqata, daxili mənaya və emosional çalara çevrilirdi. Söz onun üçün sadəcə informasiya vasitəsi deyildi. Söz obrazın ruhuna açılan qapı idi. Bu baxımdan onun səsi də aktyor sənətinin ayrılmaz hissəsinə çevrilmişdi.
İlham Təvəkkül oğlu Əsgərov 16 iyul 1958-ci ildə Masallnın Xoş çobanlı kəndində dünyaya gəlib. Azərbaycanın cənub bölgəsindən çıxan gəncin sənətə marağı zaman keçdikcə peşəkar yaradıcılıq yoluna çevrilib. Uşaqlıq və gənclik illərində formalaşan dünyagörüşü, doğulduğu bölgənin özünəməxsus mühiti və insan münasibətləri onun sonrakı sənət həyatına da müəyyən təsir göstərib.
1980-ci ildə Azərbaycan Dövlət Mədəniyyət və İncəsənət Universitetinin Dram teatrı və kino aktyoru fakültəsini bitirən İlham Əsgərov iki il sonra Akademik Milli Dram Teatrının aktyor heyətinə qəbul olunub. Bundan sonra onun həyatının böyük bir hissəsi bu teatrla bağlı olub. Akademik səhnə onun üçün yalnız tamaşaların nümayiş olunduğu məkan deyildi. Bura onun sənətinin formalaşdığı, yaradıcılıq imkanlarının genişləndiyi, müxtəlif xarakterləri sınaqdan keçirdiyi böyük bir məktəb idi.
Teatr aktyordan yalnız istedad deyil, həm də böyük zəhmət, intizam, səbr və daxili hazırlıq tələb edir. Hər tamaşa aktyor üçün yeni məsuliyyətdir. Çünki səhnəyə çıxan sənətkar tamaşaçının qarşısında yalnız bir obrazı deyil, öz sənət məsuliyyətini də daşıyır. İlham Əsgərov uzun illər ərzində bu məsuliyyətin öhdəsindən layiqincə gəlməyə çalışıb.
Onun aktyorluğunda bir xüsusiyyət xüsusilə seçilirdi: o, obrazı yalnız xarici görünüşü ilə təqdim etmirdi. Personajın düşüncəsini, daxili ziddiyyətlərini, münasibətini və psixoloji vəziyyətini də tamaşaçıya çatdırmağa çalışırdı. Onun üçün obrazın zahiri görünüşü qədər daxili aləmi də vacib idi. Buna görə də yaratdığı personajlar bir-birindən fərqlənir, eyni aktyorun ifasında müxtəlif xarakterlər özünəməxsus çalarlarla təqdim olunurdu.
İlham Əsgərovun səhnə yaradıcılığı Azərbaycan dramaturgiyasının müxtəlif nümunələri ilə zəngindir. O, Mirzə İbrahimovun “Közərən ocaqlar” əsərində Əli, Hüseyn Cavidin “İblis”ində Ərəb, Nəriman Həsənzadənin “Atabəylər”ində Əbubəkir, Bəxtiyar Vahabzadənin “Fəryad”ında Loğman və Əmir, “Dar ağacı”nda Sabutay, “Rəqabət”də Nadir, “Büllur sarayda” Həbib, İlyas Əfəndiyevin “Mahnı dağlarda qaldı” tamaşasında isə Nicat obrazlarını canlandırıb.
“Sevgililərin cəhənnəmdə vüsalı”, “Tənha iydə ağacı”, “Hökmdar və qızı”, “Qarabağnamə”, “Kral Lir”, “Bu dünyanın adamları”, “Qaraca qız”, “Sarı köynəyin nağılı” və digər tamaşalar da onun yaradıcılıq bioqrafiyasında xüsusi yer tutur.
Bu rolların hər biri eyni aktyorun müxtəlif yaradıcılıq imkanlarını ortaya qoyurdu. Bəzən sərt və amansız, bəzən kövrək və həssas, bəzən isə mürəkkəb daxili aləmə malik personajlara həyat verən İlham Əsgərov səhnədə özünü təkrarlamamağa çalışırdı.
Onun aktyor kimi gücü də elə burada idi: hər obrazı əvvəlkindən ayırmaq, personajın fərdi dünyasını yaratmaq və tamaşaçını həmin dünyanın içinə çəkmək.
Əslində, aktyor sənətinin ən böyük sınaqlarından biri də budur. Tamaşaçı aktyoru deyil, yaratdığı obrazı görməlidir. Sənətkarın şəxsi xarakteri səhnədə arxa plana keçməli, personajın dünyası ön plana çıxmalıdır. İlham Əsgərovun yaradıcılığında da bu xüsusiyyət özünü göstərirdi.
Lakin İlham Əsgərovun sənət dünyası yalnız teatr səhnəsi ilə məhdudlaşmırdı. Onun yaradıcılıq portretində teatr qədər mühüm yer tutan başqa bir məkan da radio idi.
Azərbaycan Dövlət Radiosunun sevilən “Bulaq” verilişinin aparıcılarından biri kimi onun səsi uzun illər dinləyicilərin evlərində eşidilib. Radio sənəti özünəməxsus sənətdir. Burada aktyorun siması görünmür. Dinləyici onun mimikasını, baxışını, jestlərini görə bilmir. Sənətkarın əlində yalnız səs, nəfəs, pauza, vurğu və intonasiya qalır.
Başqa sözlə, radio aktyor üçün görünməz səhnədir.
İlham Əsgərov isə bu görünməz səhnədə də özünü təsdiq edə bilmişdi. Onun səsindəki ahəng, düzgün vurğu, sözlərə verdiyi intonasiya və ifadə tərzi bədii qiraəti ayrıca sənət hadisəsinə çevirirdi. O, mətni sadəcə səsləndirmirdi; oxuduğu sözlərin arxasındakı hissi, ovqatı və mənanı dinləyiciyə ötürürdü.
Radio qarşısında oturan insan üçün sənətkarın səsi bəzən onun simasından da güclü yadda qalır. İllər sonra hansısa verilişin adı, hansısa mətn və ya bir cümlə həmin səsi yenidən insanın yaddaşında canlandıra bilir. İlham Əsgərovun səsi də məhz belə yaddaş yaradan səslərdən idi.
Bəlkə də buna görə onu xatırlayanların bir qismi ilk növbədə onun yaratdığı obrazı deyil, səsini xatırlayır. Bu isə aktyor üçün böyük sənət uğurudur. Çünki səs yaddaşa yazılıbsa, sənətkarın yaratdığı emosional bağ da hələ qırılmayıb.
İlham Əsgərovun teatr aktyoru kimi fəaliyyəti ilə yanaşı, kino və televiziya yaradıcılığı da diqqətəlayiq idi. “Cavad xan”, “Cavid ömrü”, “Biz qayıdacağıq”, “Doğma sahillər”, “Böyük ömrün anları”, “Sübhün səfiri” və digər ekran əsərlərində görünən aktyor kamera qarşısında da özünəməxsus ifa tərzini qoruyurdu.
Teatr səhnəsi ilə kamera qarşısında aktyorun ifadə imkanları arasında ciddi fərq var. Səhnədə böyük jest və daha güclü vokal tələb oluna bilər, kamera qarşısında isə bəzən bir baxış, kiçik mimika və ya səsdəki dəyişiklik kifayət edir. Kamera aktyordan daha incə, daha ölçülü və daha təbii ifadə tələb edir.
İlham Əsgərov bu fərqi hiss edən və ekran dilinə uyğunlaşa bilən aktyorlardan idi. Onun ifasında səhnə təcrübəsi ilə ekranın tələb etdiyi təmkin bir araya gəlirdi.
Sənətkarın yaradıcılığı dövlət tərəfindən də yüksək qiymətləndirilib. 2000-ci ildə “Əməkdar artist”, 2006-cı ildə isə “Xalq artisti” fəxri adına layiq görülüb. Bu fəxri adlar onun Azərbaycan mədəniyyətinə verdiyi töhfələrin dövlət səviyyəsində qiymətləndirilməsinin göstəricisidir.
Lakin sənət adamları üçün rəsmi titullardan daha uzunömürlü bir mükafat var: tamaşaçı yaddaşı.
İllər keçir, tamaşaların afişaları saralır, teatr səhnələrində dekorasiyalar dəyişir, ekran əsərləri arxivlərə keçir, yeni aktyor nəsli sənət meydanına gəlir. Amma tamaşaçı bir vaxtlar sevdiyi sənətkarın səsini, üz ifadəsini, yaratdığı obrazı xatırlayırsa, deməli, həmin sənətkarın yaradıcılığı hələ də yaşayır.
İlham Əsgərovun qazandığı ən böyük mənəvi sərvətlərdən biri də məhz bu yaddaşdır.
Aktyorun həyatını yalnız doğum və ölüm tarixləri arasında yerləşən illərlə ölçmək mümkün deyil. Onun əsl ömrü yaratdığı obrazlarla başlayır və həmin obrazların yaşadığı müddət qədər davam edir. Bu mənada sənətkarın ömrü fiziki həyatından daha uzun olur.
6 sentyabr 2015-ci ildə Bakıda vəfat edən Xalq artisti doğulduğu Masallı rayonunun Xoşçobanlı kəndində torpağa tapşırılıb.
Onun fiziki yoxluğu Azərbaycan teatr və kino sənəti üçün böyük itki idi. Ancaq aktyor sənətində qəribə və təsəlliverici bir həqiqət var: sənətkar səhnədən gedəndə onun yaratdığı obrazlar yoxa çıxmır.
Aktyorun səsi radio dalğalarında, ifası ekranlarda, yaratdığı personajlar isə tamaşaçı yaddaşında qalır.
İlham Əsgərovun sənət ömrü də belə davam edir.
Bu gün onun adını çəkərkən yalnız Masallıda doğulmuş, Bakıdakı sənət ocaqlarında çalışan və 2015-ci ildə dünyasını dəyişən bir aktyordan danışmırıq. Biz Azərbaycan səhnəsinin özünəməxsus simalarından birini, sözə xüsusi münasibəti olan sənətkarı, radio dinləyicilərinin doğma səsini və müxtəlif xarakterləri öz ifası ilə yaddaşlara həkk edən aktyoru xatırlayırıq.
Onun sənətində diqqətçəkən məqam həm də müxtəlif janr və xarakterlər arasında keçid edə bilməsi idi. Aktyorun yaradıcılıq imkanları yalnız bir istiqamətlə məhdudlaşmırdı. O, klassik dramaturgiyanın qəhrəmanlarını da, müasir xarakterləri də, dramatik və psixoloji yükü fərqli olan personajları da öz ifa üslubunda təqdim etməyə çalışırdı.
Bütün bunlar göstərirdi ki, İlham Əsgərov üçün aktyorluq sadəcə peşə deyildi. Bu sənət onun həyatının ayrılmaz hissəsi idi.
Əsl aktyor özündən sonra yalnız şəkillər və afişalar qoymur. O, bir yaddaş qoyur. Bəzən həmin yaddaş bir səhnə, bəzən bir baxış, bəzən bir cümlə, bəzən də yalnız səs olur.
İlham Əsgərovun sənət yaddaşında isə səsin xüsusi yeri var.
Bəzən insan dünyadan köçür, amma onun səsi bir müddət də olsa qulaqlarda qalır.
Bəzən aktyor səhnədən gedir, amma yaratdığı obraz səhnədə qalır.
Bəzən bir sənətkarın həyatı sona çatır, lakin sənəti onun yerinə danışmağa başlayır.
İlham Əsgərov da məhz belə sənətkarlardandır.
Onun adı Azərbaycan teatrının yaddaşında, səsi radio tarixində, obrazları isə tamaşaçı xatirələrində yaşamaqda davam edir. Bu yaddaş yaşadıqca sənətkarın da mənəvi ömrü davam edir.
Çünki sənətin ən böyük gücü də bundadır: zaman onun qarşısında dayanmağı bacarmır.
İllər dəyişir, nəsillər dəyişir, səhnələr dəyişir, amma həqiqi sənət əsərləri və sənətkarların yaratdığı iz yaddaşdan silinmir. İlham Əsgərovun yaradıcılıq yolu da Azərbaycan mədəniyyətinin belə yadda qalan səhifələrindən biridir.
Bu gün onun haqqında yazmaq yalnız keçmişi xatırlamaq deyil. Bu, həm də sənətə münasibətin, aktyor əməyinin və mədəni yaddaşın əhəmiyyətini bir daha xatırlatmaqdır. Çünki bir xalqın mədəniyyəti yalnız böyük əsərlərlə deyil, həmin əsərlərə həyat verən sənətkarların yaradıcılığı ilə də yaşayır.
İlham Əsgərov öz sənət payını Azərbaycan teatrına, kinosuna və radiosuna verib. Onun səsi bir dövrün radio yaddaşında, ifası səhnə və ekran tarixində, yaratdığı obrazlar isə tamaşaçıların xatirələrində öz yerini tutub.
Odlar.media Xalq artisti İlham Əsgərovun əziz xatirəsini ehtiramla yad edir.
Onun Azərbaycan mədəniyyətinə bəxş etdiyi zəngin sənət irsinin gələcək nəsillərə çatdırılması isə həm sənət adamlarının, həm də cəmiyyətin mənəvi borcudur.
Ruhu şad olsun!
Müəllif: Fuad BİLƏSUVARLI
AYB və AJB üzvü, Prezident və Həsən bəy Zərdabi mükafatçısı
Mənbə: Odlar.media