Hamlet Xanızadə – 85
Odlar.media xəbər verir ki, Azərbaycan teatr və kino sənətinin yaddaşında elə simalar var ki, onların haqqında danışarkən ilk növbədə yaşadıqları illəri deyil, yaratdıqları obrazları xatırlayırıq. Hamlet Xanızadə də belə sənətkarlardan biri idi. Onun ömrü çox uzun olmadı, amma sənət yolu qısa ömrün ölçülərinə sığmadı.
Hamlet Bəbir oğlu Xanızadə 1941-ci il iyunun 5-də Bakının Şağan qəsəbəsində dünyaya gəlib. Sonralar Azərbaycan səhnəsinin və ekranının tanınan simalarından birinə çevriləcək bu insanın uşaqlıq illərində gələcək taleyinin sənətlə bağlanacağı bəlkə də heç kimə məlum deyildi. Lakin həyat onu tədricən teatrın qapılarına gətirdi.
Hamlet Xanızadə Azərbaycan Dövlət Teatr İnstitutunda dram və kino aktyorluğu ixtisasında təhsil alıb. Onun peşəkar sənət fəaliyyətinin əsas mərhələsi isə Akademik Milli Dram Teatrı ilə bağlı olub. 1960-cı illərdən etibarən bu səhnədə görünməyə başlayan aktyor illər keçdikcə özünəməxsus ifa üslubu formalaşdırıb.
Hamlet Xanızadənin aktyorluğunda diqqəti çəkən əsas xüsusiyyətlərdən biri obrazın xarici görünüşü ilə kifayətlənməməsi idi. O, personajın daxili dünyasına daxil olmağa çalışırdı. Buna görə də onun yaratdığı qəhrəmanlar sadəcə tamaşanın və ya filmin iştirakçısı kimi görünmürdülər. Onların xarakteri, düşüncəsi və münasibəti tamaşaçıya ayrıca hiss olunurdu.
Teatr səhnəsində müxtəlif xarakterli rollar canlandıran aktyor xüsusilə mürəkkəb obrazların ifasında seçilirdi. Onun səhnə yaradıcılığında “Xəyyam” tamaşasındakı Həsən Sabbah, “İblis”də İblis, “Qacar”da Qacar və başqa obrazlar xüsusi yer tutur.
Hamlet Xanızadənin “İblis” obrazı isə onun sənət yolunun ən yaddaqalan səhifələrindən biri hesab olunur. Bu rol aktyordan yalnız güclü səhnə plastikasını deyil, həm də fəlsəfi məzmunu tamaşaçıya çatdırmağı tələb edirdi. İblis sadəcə mənfi qəhrəman deyildi. Bu obraz insanın daxilindəki ziddiyyətlərin, ehtirasların və mənəvi uçurumların daşıyıcısı idi.
Hamlet Xanızadə bu mürəkkəb obrazın öhdəsindən özünəməxsus aktyor təmkini ilə gəlmişdi. Onun ifasında obrazın zahiri sərtliyi ilə daxili məzmunu bir-birini tamamlayırdı. Bu rol aktyorun sənət imkanlarının genişliyini bir daha göstərdi və ona Dövlət mükafatı qazandırdı.
Lakin Hamlet Xanızadənin adı yalnız teatr səhnəsi ilə bağlı deyil. Azərbaycan kinosu da onun yaradıcılıq irsinin mühüm hissəsidir.
O, müxtəlif illərdə bir-birindən fərqli filmlərdə müxtəlif xarakterli obrazlar yaradıb. “Bizim Cəbiş müəllim”, “Möcüzələr adası”, “Yeddi oğul istərəm”, “Babək”, “Arxadan vurulan zərbə”, “Axırıncı aşırım”, “Qatır Məmməd”, “Qərib cinlər diyarında”, “Qəm pəncərəsi”, “Yaramaz” və digər ekran əsərlərində onun ifasına rast gəlmək mümkündür.
Bu filmlərin hər biri aktyorun yaradıcılığında ayrıca iz buraxıb. O, bir filmdə tarixi şəxsiyyət, digərində sərt xarakterli insan, başqa bir ekran əsərində isə tamam fərqli dünyagörüşünə malik personaj kimi tamaşaçı qarşısına çıxırdı.
“Yeddi oğul istərəm” filmindəki Gizir obrazı da onun kino fəaliyyətində yadda qalan rollardan biridir. Bu obraz vasitəsilə aktyor özünün sərt və xarakterli personajları canlandırmaq bacarığını nümayiş etdirirdi.
“Babək” filmində Xəlifə Mötəsimi canlandırması isə başqa bir aktyor yanaşması tələb edirdi. Tarixi mövzulu ekran əsərində obrazın yalnız görünüşünü deyil, hakimiyyət və xarakter xüsusiyyətlərini də tamaşaçıya çatdırmaq lazım idi. Hamlet Xanızadənin ifası həmin obrazın ekran yaddaşında qalmasına səbəb olan amillərdən biri oldu.
“Arxadan vurulan zərbə” filmindəki İmaş obrazı da aktyorun kino yaradıcılığında diqqət çəkən rollardandır. Hamlet Xanızadənin yaratdığı belə personajların maraqlı cəhəti onların bir-birinə oxşamaması idi. Aktyor hər dəfə yeni obrazın xarakterinə uyğun fərqli ifadə vasitələri seçirdi.
Onun yaradıcılığında televiziya da mühüm yer tuturdu. Televiziya tamaşalarında və “Mozalan” satirik kinojurnalında müxtəlif obrazlarla çıxış edən aktyor geniş tamaşaçı auditoriyasına çatmağı bacarırdı. Ekranın ölçüsü dəyişsə də, onun aktyor ifadəsi dəyişmirdi.
Hamlet Xanızadənin səsində də xüsusi bir ifadəlilik vardı. O, sözün sadəcə mətnini deyil, arxasında dayanan mənanı çatdırmağa çalışırdı. Bu xüsusiyyət həm teatrda, həm kinoda, həm də səsləndirmə işlərində onun imkanlarını genişləndirirdi.
Aktyorun yaradıcılığında tarixi mövzuların mühüm yer tutması da təsadüfi deyildi. Azərbaycan tarixinin mürəkkəb və dramatik səhifələri onun yaratdığı bir sıra obrazlarda öz əksini tapıb. O, tarixi personajları sadəcə kostyum və dövrün atributları ilə təqdim etmirdi. Həmin insanın xarakterini də canlandırmağa çalışırdı.
Hamlet Xanızadənin sənətinə dövlət tərəfindən də yüksək qiymət verilib. O, Əməkdar artist fəxri adına layiq görülüb, “İblis” tamaşasındakı ifasına görə Dövlət mükafatı alıb.
Amma sənətkarın əsl qiyməti yalnız aldığı fəxri adlarla ölçülmür.
Bəzən bir aktyorun yaratdığı obraz onun bütün titullarından daha uzunömürlü olur. Hamlet Xanızadənin sənət taleyində də belə oldu. Onun filmləri bu gün də nümayiş etdirilir, yaratdığı obrazlar xatırlanır, səhnə ifaları haqqında danışılır.
Hamlet Xanızadə 1990-cı il fevralın 3-də, cəmi 49 yaşında dünyasını dəyişdi.
Bu, Azərbaycan teatrı və kinosu üçün çox erkən itki idi. Çünki aktyor hələ yaradıcılığının ən məhsuldar mərhələlərindən birində idi. Qarşıda onun üçün daha neçə-neçə obraz, tamaşa və film ola bilərdi. Lakin həyat onun sənət yolunu qəfil dayandırdı.
İnsanın həyatdan getməsi ilə onun sənət yolunun bitməsi isə tamam başqa məsələdir.
Hamlet Xanızadə bu gün də yaratdığı obrazlarla yaşayır. Ekranda Gizir görünəndə, Xəlifə Mötəsim canlananda, İmaş tamaşaçı qarşısına çıxanda həmin obrazların arxasında Hamlet Xanızadənin sənət imzası görünür.
Böyük aktyorun üstünlüyü də məhz budur: o, özündən sonra yalnız şəkillər və xatirələr qoymur. O, insanları, xarakterləri, səsləri və baxışları gələcək nəsillərə ötürür.
Hamlet Xanızadənin sənəti Azərbaycan kinosunun bir dövrünü də özündə yaşadır. Onun iştirak etdiyi filmlər təkcə aktyor yaradıcılığının nümunələri deyil, həm də keçmişimizin ekran yaddaşıdır.
Bu filmlərə bu gün baxanda zamanın dəyişdiyini hiss edirik. Lakin yaxşı aktyorun yaratdığı obrazın dəyişmədiyini görürük. Çünki həqiqi aktyor öz dövrünün içindən çıxsa da, yaratdığı obrazı zamanın fövqünə qaldıra bilir.
Hamlet Xanızadə də belə aktyorlardan idi.
O, həyatdan erkən getdi, amma sənətdən getmədi.
Onun 49 illik ömrü Azərbaycan mədəniyyəti üçün qısa görünə bilər. Ancaq həmin ömrün içində teatr səhnəsi, kino ekranı, televiziya və saysız-hesabsız obrazlar var. Buna görə də Hamlet Xanızadənin sənət ömrünü yalnız təqvimlə hesablamaq mümkün deyil.
Bəzi sənətkarların ömrünü doğum və ölüm tarixləri müəyyən edir. Bəzilərinin ömrünü isə yaratdıqları əsərlər davam etdirir.
Hamlet Xanızadənin adı ikinci sıradadır.
Bu gün onun haqqında yazmaq həm bir aktyoru xatırlamaq, həm də Azərbaycan teatr və kinosunun qiymətli bir səhifəsinə nəzər salmaq deməkdir. Çünki o, səhnədə və ekranda özündən əvvəl gələn böyük sənət məktəbinin davamçısı olmaqla yanaşı, özündən sonra gələnlərə də nümunə olacaq bir yaradıcılıq izi qoyub.
Hamlet Xanızadə Azərbaycan səhnəsindən və ekranından erkən ayrıldı. Amma yaratdığı obrazlar onun yerinə danışmağa davam edir.
Və sənətkar üçün bundan böyük ömür bəlkə də yoxdur.
Müəllif: Fuad Biləsuvalı,
AYB və AJB üzvü,
Prezident və Həsən bəy Zərdabi mükafatçısı
Mənbə: Odlar.media