Odlar.media xəbər verir ki, professor Qulu Məhərrəmlinin təqdim etdiyi siyasi təhlildə ABŞ Prezidenti Donald Trampın Rusiya ilə dizel yanacağının tədarükü məsələsində əldə etdiyi razılaşma beynəlxalq siyasətdə əxlaq, strateji maraqlar və siyasi məsuliyyət kontekstində qiymətləndirilir. Müəllifin yanaşmasına görə, bu addım təkcə enerji bazarı ilə bağlı iqtisadi qərar deyil, həm də Vaşinqtonun Ukrayna müharibəsinə münasibəti, Moskvaya qarşı tətbiq olunan sanksiyaların effektivliyi və ABŞ-nin beynəlxalq nüfuzu baxımından ciddi suallar doğuran siyasi seçimdir.
Məsələnin mahiyyəti ondan ibarətdir ki, bir tərəfdən Rusiya Ukraynaya qarşı müharibəni davam etdirir, digər tərəfdən isə onun enerji resurslarından əldə etdiyi gəlirlər Kremlin maliyyə imkanlarını qorumağa kömək edir. Belə bir şəraitdə Rusiyadan yanacaq alınmasının mümkün nəticələri yalnız iqtisadi fayda ilə ölçülə bilməz. Burada əsas sual budur: qısamüddətli enerji maraqları uzunmüddətli təhlükəsizlik məqsədlərindən üstün tutulmalıdırmı?
Beynəlxalq münasibətlərdə dövlətlər çox vaxt iqtisadi maraqları, milli təhlükəsizliyi və siyasi prinsipləri uzlaşdırmağa çalışırlar. Lakin müharibə şəraitində bu seçim daha mürəkkəb xarakter alır. Çünki enerji ticarəti adi kommersiya fəaliyyəti olmaqla yanaşı, müharibə aparan dövlətin büdcəsinə və hərbi imkanlarına təsir göstərə bilən strateji amildir.
Qulu Məhərrəmlinin tənqidi yanaşmasının əsasını da bu ziddiyyət təşkil edir. Onun mövqeyinə görə, Rusiya ilə dizel razılaşması Moskvanın Ukraynaya qarşı hərbi əməliyyatlarını davam etdirdiyi bir vaxtda Kremlin iqtisadi imkanlarına əlavə dəstək verilməsi kimi qiymətləndirilə bilər.
Burada mühüm bir məqam var: Rusiyadan enerji məhsullarının alınması avtomatik olaraq həmin ölkənin müharibə siyasətinə birbaşa siyasi dəstək vermək niyyəti daşıdığını sübut etmir. Bununla belə, belə ticarətin yaratdığı maliyyə nəticələri, xüsusilə sanksiyalar altında olan dövlətə əlavə gəlir gətirdiyi halda, ciddi siyasi və təhlükəsizlik müzakirələrinin predmetinə çevrilir.
Məhz buna görə məsələni yalnız dizelin qiyməti, tədarük həcmi və bazar tələbatı ilə məhdudlaşdırmaq düzgün olmazdı. Əsas məsələ iqtisadi qərarın müharibənin gedişinə və tərəflərin imkanlarına necə təsir göstərə biləcəyidir.
Müharibənin Öyrənilməsi İnstitutunun (ISW) təqdim edilən qiymətləndirməsinə görə, Rusiya ABŞ ilə dizel razılaşması müqabilində Ukrayna məsələsində hər hansı güzəştə getməyib. Əgər razılaşma çərçivəsində Rusiyanın enerji gəlirləri artırsa və Moskva bunun qarşılığında siyasi və ya hərbi öhdəlik götürmürsə, ortaya mühüm sual çıxır: bu sövdələşmənin strateji faydası əsasən hansı tərəfin xeyrinədir?
Enerji gəlirləri Rusiyanın dövlət büdcəsinin mühüm mənbələrindən biridir. Neft və neft məhsullarının satışından əldə edilən vəsaitlər müxtəlif büdcə xərclərinin, o cümlədən hərbi xərclərin maliyyələşdirilməsinə dolayı yolla imkan yarada bilər. Dövlət gəlirlərinin ümumi həcmi artdıqca hökumətin resursları digər istiqamətlərə yönəltmək imkanları da genişlənir.
Bununla belə, Rusiyadan alınan hər bir yanacaq partiyasının birbaşa Ukraynaya qarşı hərbi əməliyyatların maliyyələşdirilməsinə sərf olunduğunu iddia etmək üçün ayrıca sübutlar lazımdır. Daha dəqiq ifadə etsək, belə razılaşma Rusiyanın ümumi maliyyə imkanlarını gücləndirə və müharibənin davam etdirilməsi üçün mövcud resurslarını qorumasına kömək edə bilər.
Burada daha bir vacib amil mövcuddur: Rusiyanın enerji gəlirləri yalnız satış həcmindən deyil, dünya bazarındakı qiymətlərdən, tətbiq edilən sanksiyalardan, nəqliyyat və sığorta xərclərindən, eləcə də alıcıların alternativ imkanlarından asılıdır.
Deməli, razılaşmanın real nəticələrini müəyyənləşdirmək üçün onun həcmi, qiymət şərtləri, hüquqi çərçivəsi və Rusiyanın mövcud ixracına nə dərəcədə əlavə gəlir gətirəcəyi araşdırılmalıdır. Məhz bu məlumatlar olmadan razılaşmanın iqtisadi və hərbi nəticələri barədə qəti rəqəmlərlə danışmaq mümkün deyil.
ABŞ administrasiyasının belə bir razılaşmanı mühüm addım kimi təqdim etməsi ilə beynəlxalq iqtisadi təhlilçilərin ona yanaşması arasında fərq olduğu bildirilir. Reuters, Associated Press, CNN, The Guardian və Axios kimi media qurumlarının təqdim edilən materiallarında razılaşmanın iqtisadi səmərəliliyi, siyasi nəticələri və Ukrayna müharibəsinə mümkün təsiri müzakirə olunur.
CNN-in sitat gətirdiyi Pickering Energy Partners şirkətinin rəhbəri Den Pikerinqin qiymətləndirməsinə görə, bu addım müəyyən fayda verə bilsə də, qlobal dizel bazarında əhəmiyyətli dəyişiklik yaratmaya bilər. Onun yanaşması göstərir ki, böyük rəqəmlərlə ifadə olunan tədarük həcmləri həmişə bazarda eyni dərəcədə böyük təsir demək deyil.
Enerji bazarları mürəkkəb mexanizmlərlə işləyir. Yanacağın qiyməti yalnız bir ölkədən digərinə tədarükün artırılması ilə müəyyən olunmur. Qlobal tələb və təklif, neft emalı müəssisələrinin gücü, logistika imkanları, regional çatışmazlıqlar və siyasi risklər də qiymətlərə təsir göstərir.
Associated Press-in istinad etdiyi analitik Maykl Linç isə belə bir razılaşmanın mövcud yanacaq axınlarını dəyişdirə, lakin ümumi bazar vəziyyətinə məhdud təsir göstərə biləcəyini vurğulayır. Onun yanaşmasına əsasən, ABŞ Rusiyadan əlavə dizel alarsa, hazırda həmin məhsulu Rusiyadan əldə edən bəzi alıcılar alternativ təchizatçılara üz tutmalı ola bilərlər. Bu halda bazarda yanacağın coğrafi istiqaməti dəyişsə də, ümumi təklifdə ciddi artım yaranmaya bilər.
Bu arqument razılaşmanın iqtisadi səmərəliliyi ilə bağlı əsas sualı ortaya qoyur: əgər addım qlobal bazarda qiymətləri nəzərəçarpacaq dərəcədə aşağı salmayacaqsa, onun siyasi və geosiyasi riskləri hansı real iqtisadi fayda ilə əsaslandırılır?
Əlbəttə, bunu dəqiq müəyyənləşdirmək üçün müqavilənin şərtləri, tədarükün həcmi və ABŞ bazarına təsiri barədə konkret məlumatlar lazımdır. Lakin iqtisadi nəticələrin qeyri-müəyyən olması siyasi qərarın əsaslandırılmasını daha da vacib edir.
Rusiyaya qarşı tətbiq olunan sanksiyaların əsas məqsədlərindən biri Moskvanın Ukraynaya qarşı müharibəni davam etdirmək imkanlarını məhdudlaşdırmaqdır. Bu tədbirlər Rusiyanın maliyyə, texnologiya, ticarət və enerji sektorlarına müxtəlif formalarda təsir göstərir.
Belə şəraitdə enerji ticarətinin genişləndirilməsi və ya sanksiyaların müəyyən istiqamətlərdə yumşaldılması barədə qərarlar Qərbin ümumi strategiyası baxımından qiymətləndirilməlidir.
The Guardian-ın təqdim edilən təhlilində bu cür razılaşmanın ABŞ siyasətində ciddi dəyişiklik təsiri yarada biləcəyi və Rusiyaya qarşı uzun müddətdir davam edən Qərb təzyiqinin ardıcıllığına dair suallar doğurduğu vurğulanır.
Burada problem yalnız Rusiyanın əlavə gəlir əldə etməsi deyil. Digər mühüm məsələ beynəlxalq ictimaiyyətə verilən siyasi mesajdır. Əgər müharibəni dayandırmaq üçün təzyiq göstərildiyi bir vaxtda Moskva ilə enerji sövdələşmələri genişləndirilirsə, bu, Qərb ölkələrinin vahid strategiyası barədə şübhələr yarada bilər.
Digər tərəfdən, hər bir enerji müqaviləsini avtomatik olaraq sanksiyaların ləğvi və ya zəiflədilməsi kimi təqdim etmək də düzgün olmazdı. Bunun üçün konkret hüquqi mexanizmlər, qüvvədə olan məhdudiyyətlər və razılaşmanın həmin məhdudiyyətlərə təsiri araşdırılmalıdır.
Əsas məsələ budur ki, istənilən iqtisadi razılaşma Rusiyanın davranışında dəyişiklik yaratmaq məqsədi daşıyan siyasi strategiya ilə uzlaşmalıdır. Əks halda, qısamüddətli iqtisadi qazanc uzunmüddətli siyasi məqsədlərlə ziddiyyət təşkil edə bilər.
Ukrayna Prezidenti Volodimir Zelenski belə bir razılaşmaya sərt münasibət bildirib. Təqdim edilən materiallarda onun bu addımı Putinə hədiyyə kimi qiymətləndirdiyi və Rusiyaya qarşı sanksiyaların hər hansı formada zəiflədilməsini Qərbin zəifliyi kimi xarakterizə etdiyi qeyd olunur.
Zelenskinin mövqeyi Ukraynanın təhlükəsizlik maraqlarından irəli gəlir. Kiyev hesab edir ki, Rusiyanın iqtisadi imkanlarının genişlənməsi müharibənin davam etdirilməsini asanlaşdıra və Ukraynanın müdafiə vəziyyətini daha da mürəkkəbləşdirə bilər.
Bu narahatlıq yalnız Ukraynanın siyasi rəhbərliyinə aid deyil. Avropa ölkələrinin bir hissəsi üçün də Rusiyanın enerji gəlirlərinin qorunması təhlükəsizlik məsələsi hesab olunur. Çünki Ukraynada müharibənin nəticələri Avropanın müdafiə siyasətinə, enerji təhlükəsizliyinə və regional sabitliyə birbaşa təsir göstərir.
Bununla belə, ABŞ administrasiyası mümkün razılaşmanı enerji təchizatının sabitləşdirilməsi və daxili bazarda qiymət təzyiqinin azaldılması baxımından əsaslandırmağa çalışa bilər. Beləliklə, Vaşinqtonla Kiyev arasında fikir ayrılığının kökündə yalnız Rusiyaya münasibət deyil, həm də qısamüddətli iqtisadi ehtiyaclarla uzunmüddətli təhlükəsizlik prioritetləri arasındakı fərq dayanır.
Lakin burada həlledici sual yenə dəyişmir: əldə ediləcək iqtisadi fayda Rusiyanın müharibə aparmaq imkanlarına mümkün dəstək riskini kompensasiya edəcəkmi?
Təqdim edilən məlumatlara görə, Trampın qərarı ABŞ daxilində də tənqidlərlə qarşılanıb. Demokrat senatorlar bu addımın Ukraynaya, Avropa müttəfiqlərinə və ABŞ-nin milli təhlükəsizlik maraqlarına zərər vura biləcəyini bildiriblər.
Respublikaçı konqresmen Don Bekon da Rusiyaya əlavə gəlir gətirə biləcək addımların əleyhinə çıxış edərək, mövcud sanksiyalardan Kremlin hərbi imkanlarına təzyiq göstərmək üçün istifadə olunmasının vacibliyini vurğulayıb.
Bu reaksiyalar məsələnin ABŞ daxilində də siyasi mübahisə predmetinə çevrildiyini göstərir. Burada iki fərqli yanaşma toqquşur: bir tərəf enerji qiymətlərinin aşağı salınmasını və daxili iqtisadi təzyiqlərin azaldılmasını prioritet hesab edə bilər, digər tərəf isə belə qərarların ABŞ-nin xarici siyasətinə və müttəfiqlərlə münasibətlərinə uzunmüddətli təsirini önə çəkir.
ABŞ-də enerji qiymətləri siyasi baxımdan həssas məsələdir. Yanacağın bahalaşması əhalinin gündəlik xərclərini artırır, nəqliyyat və istehsal sektorlarına təzyiq göstərir, hökumətin iqtisadi siyasətinə münasibətə təsir edir. Buna görə də enerji bazarına yönəlmiş qərarların daxili siyasi motivləri də müzakirə mövzusuna çevrilir.
Ancaq hər hansı qərarın seçki məqsədi daşıdığını qəti şəkildə söyləmək üçün əlavə sübutlar tələb olunur. Daha əsaslı yanaşma qərarın nəticələrini ölçməkdir: yanacağın qiyməti həqiqətən azalırmı, ABŞ istehlakçısı bundan nə qədər faydalanır və bunun qarşılığında Rusiyanın əldə etdiyi iqtisadi imkanlar nə dərəcədə artır?
Bu suallara cavab verilmədən razılaşmanı ya böyük iqtisadi uğur, ya da tam uğursuzluq kimi təqdim etmək düzgün olmazdı.
Qulu Məhərrəmlinin təqdim etdiyi tənqidi yanaşmada ABŞ və İsrailin İranla müharibəsi nəticəsində yaranan enerji böhranı da xüsusi yer tutur. Müəllifin mövqeyinə görə, Tramp administrasiyası əvvəlcə Yaxın Şərqdəki münaqişənin doğurduğu enerji təzyiqləri ilə üzləşib, daha sonra isə bu problemlərin həlli üçün Rusiya ilə razılaşmaya üz tutub.
Bu arqumentin əsasını enerji təhlükəsizliyi ilə xarici siyasət arasındakı qarşılıqlı əlaqə təşkil edir. Yaxın Şərqdə hərbi gərginliyin artması neft və neft məhsullarının tədarükünə, daşınma marşrutlarına və bazar gözləntilərinə təsir göstərə bilər. Nəticədə yanacağın qiymətində artım və əlavə iqtisadi qeyri-müəyyənlik yaranır.
Lakin enerji qiymətlərindəki dəyişiklikləri yalnız bir münaqişə ilə izah etmək də doğru deyil. Qlobal bazarda qiymətlərə istehsal həcmləri, ehtiyatlar, tələbat, nəqliyyat xərcləri və digər geosiyasi risklər də təsir göstərir.
Buna görə də Rusiyadan dizel alınmasının enerji böhranını nə dərəcədə yumşalda biləcəyini qiymətləndirmək üçün tədarükün real həcmi və qiymət mexanizmi, eləcə də alternativ mənbələrlə müqayisə aparılmalıdır.
Əgər razılaşma ABŞ-də yanacaq qiymətlərinə cüzi təsir göstərirsə, lakin Rusiyanın gəlirlərinin artmasına səbəb olursa, bu zaman onun strateji səmərəliliyi ciddi müzakirə doğurur. Əksinə, ölçülə bilən iqtisadi fayda əldə edilirsə belə, həmin faydanın geosiyasi xərclərlə müqayisəsi zəruridir.
Beynəlxalq siyasətdə dövlətlər yalnız mənəvi prinsiplərlə hərəkət etmirlər. Milli maraqlar, iqtisadi ehtiyaclar, təhlükəsizlik hesablamaları və daxili siyasi təzyiqlər qərarların qəbulunda mühüm rol oynayır. Realist yanaşmaya görə, dövlətlər ilk növbədə öz maraqlarını qorumağa çalışırlar. Lakin bu, siyasi qərarların mənəvi və hüquqi məsuliyyətdən kənarda qalması demək deyil.
Əksinə, müharibə şəraitində siyasi qərarların nəticələri daha böyük əhəmiyyət daşıyır. Çünki enerji və maliyyə sahəsində verilən qərarlar təkcə hökumətlərin büdcəsinə deyil, münaqişənin iştirakçılarına, mülki əhaliyə və beynəlxalq təhlükəsizliyə də təsir göstərə bilər.
Bu baxımdan, Rusiyadan dizel alınması ilə bağlı razılaşma üç əsas meyar əsasında qiymətləndirilməlidir. Birincisi, iqtisadi səmərəlilikdir: razılaşma ABŞ-də yanacaq qiymətlərini nə qədər azaldır, tədarük təhlükəsizliyini nə dərəcədə artırır və istehlakçılara hansı real faydanı verir? İkincisi, geosiyasi nəticələrdir: Rusiya bu razılaşmadan nə qədər əlavə gəlir əldə edir və həmin gəlirlər Moskvanın müharibəni davam etdirmək imkanlarına necə təsir göstərə bilər? Üçüncüsü isə siyasi etibarlılıqdır: ABŞ-nin qərarı Ukrayna və Avropa müttəfiqlərinə münasibətdə hansı mesajı verir, Rusiyaya qarşı təzyiq siyasətinin ardıcıllığına necə təsir edir?
Bu üç meyar birlikdə nəzərə alınmadan razılaşmanın mahiyyəti barədə tam və əsaslandırılmış nəticəyə gəlmək çətindir.
Qulu Məhərrəmlinin tənqidi yanaşması Tramp-Putin razılaşmasının iqtisadi məqsədəuyğunluğu ilə siyasi nəticələri arasındakı ziddiyyətə diqqət çəkir. Əgər bu sövdələşmə ABŞ-də yanacağın qiymətini əhəmiyyətli dərəcədə aşağı salmırsa, lakin Rusiyanın gəlirlərinin artmasına şərait yaradırsa, onun Vaşinqton üçün nə dərəcədə faydalı olduğu əsaslı sual olaraq qalır.
Bununla yanaşı, razılaşmanın həqiqətən Rusiyaya nə qədər əlavə gəlir gətirəcəyini, ABŞ bazarına hansı təsiri göstərəcəyini və mövcud sanksiyaların hüquqi rejimini necə dəyişəcəyini müəyyənləşdirmək üçün müqavilənin detalları və etibarlı iqtisadi göstəricilər əsas götürülməlidir.
Bir məqam isə aydındır: müharibə şəraitində enerji ticarəti yalnız kommersiya məsələsi deyil. Belə qərarlar dövlətlərin beynəlxalq nüfuzuna, müttəfiqləri ilə münasibətlərinə və təhlükəsizlik strategiyalarına təsir göstərir.
Siyasi əxlaqın əhəmiyyəti də məhz burada üzə çıxır. Dövlət rəhbərinin qərarı yalnız qısamüddətli iqtisadi nəticələrlə deyil, onun yaratdığı uzunmüddətli siyasi və humanitar fəsadlarla da ölçülməlidir. Əgər iqtisadi qazanc təhlükəsizlik risklərini artırırsa və müharibənin dayandırılması istiqamətində real irəliləyiş yaratmırsa, həmin qərarın məqsədəuyğunluğu yenidən nəzərdən keçirilməlidir.
Beləliklə, əsas sual təkcə Trampın Putinlə sövdələşməsinin əxlaqi olub-olmaması deyil. Əsas məsələ bu razılaşmanın kimə real fayda verdiyi, hansı risklər yaratdığı və müharibənin dayandırılmasına xidmət edib-etmədiyidir.
Siyasətdə əxlaqı müəyyən edən yalnız bəyanatlar deyil, qəbul edilən qərarların nəticələri və həmin nəticələrə görə daşınan məsuliyyətdir.
Qeyd: Yazı redaksiyamız tərəfindən professor Qulu Məhərrəmlinin təqdim etdiyi mövqe və materiallar əsasında genişləndirilmiş təhlil xarakterli publisistik mətn kimi hazırlanıb.
Mənbə: Odlar.media