Odlar.media xəbər verir ki, bir millətin tarixində elə günlər var ki, onlar yalnız təqvimdəki tarix kimi deyil, xalqın yaddaşında, dövlətin taleyində və gələcəyə olan inamında xüsusi yer tutur. 20 Sentyabr da Azərbaycan üçün belə əlamətdar günlərdəndir.
Artıq 20 Sentyabr Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərlərinin tarixi taleyini, Azərbaycanın Qarabağda dövlət suverenliyinin və milli iradəsinin bərpasını, doğma torpaqlara qayıdışın yeni mərhələsini özündə birləşdirən mühüm tarix kimi qeyd olunur.
Prezident İlham Əliyevin 2024-cü il sentyabrın 18-də imzaladığı Sərəncama əsasən, hər il sentyabrın 20-də Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə şəhərləri günü qeyd edilir. Bu qərarın arxasında yalnız inzibati akt deyil, üç onillikdən artıq davam edən ağır tarix, itkilər, həsrət və nəhayət, Zəfərlə nəticələnən mübarizə dayanır.
Bu dörd şəhərin adı Azərbaycan tarixində həm ağrının, həm də qürurun ünvanıdır. Xankəndi Qarabağın siyasi və mədəni simvollarından biri, Xocalı xalqımızın yaddaşında sağalmaz faciənin adı, Xocavənd qədim tariximizin və mədəni irsimizin izlərini yaşadan məkan, Ağdərə isə strateji mövqeyi, təbii sərvətləri və yaşayış məskənləri ilə seçilən diyardır.
Uzun illər bu şəhərlərin üzərində Azərbaycan bayrağının görünməməsi yalnız ərazi itkisi deyildi. Bu, milli yaddaşa vurulmuş ağır zərbə idi.
Lakin Azərbaycan heç zaman bu reallıqla barışmadı. İşğal illərində torpaqların azad olunacağına inam xalqın yaddaşında yaşadı və dövlət siyasətinin əsas istiqamətlərindən birinə çevrildi.
2020-ci ilin 44 günlük Vətən müharibəsi həmin inamı tarixi gerçəyə çevirdi. Şuşanın azad olunması Azərbaycanın hərbi-siyasi üstünlüyünü ortaya qoydu və müharibənin taleyini müəyyənləşdirən əsas mərhələlərdən biri oldu.
Prezident İlham Əliyevin Xankəndidəki çıxışında səsləndirdiyi sözlər bu tarixi yolun mahiyyətini ifadə edirdi:
“Bu gün tarixi bir gündür. Bu gün Xankəndi şəhərinin mərkəzi meydanında Azərbaycan Bayrağı qaldırıldı.”
Dövlət başçısı həmin çıxışında 20 il əvvəl xalq qarşısında verdiyi vədi də xatırladaraq Azərbaycanın ərazi bütövlüyünün bərpa olunacağını və Dövlət Bayrağının işğal altındakı bütün torpaqlarda dalğalanacağını bildirmişdi.
Bu vədin yerinə yetirilməsinin ən təsirli görüntülərindən biri 2023-cü il oktyabrın 15-də yaşandı. Xankəndinin mərkəzində Azərbaycan Dövlət Bayrağı ucaldıldı. Həmin gün Xocalıda, Xocavənddə və Ağdərədə də üçrəngli bayrağımız dalğalandı. Otuz ildən artıq müddətdə həsrətlə gözlənilən mənzərə nəhayət gerçəyə çevrildi.
Bu hadisə dövlətçilik iradəsinin təntənəsi idi. Azərbaycan öz ərazilərinə yalnız bayrağı deyil, idarəetməni, qanunu, quruculuğu, təhsili, mədəniyyəti və həyatın özünü də qaytardı.
Elə buna görə də Xankəndidə keçirilən tədbirlər və Prezident İlham Əliyevin şəhərə ardıcıl səfərləri xüsusi məna daşıyır. 2023-cü ilin oktyabrında bayrağın ucaldılmasından sonra burada hərbi parad keçirildi, 30 ildən artıq fasilədən sonra Qarabağ bölgəsində ilk rəsmi futbol oyunu baş tutdu, Qarabağ Universitetinin fəaliyyəti təmin edildi, təhsil və mədəniyyət müəssisələri bərpa olundu, hotellər, biznes mərkəzi, konqres mərkəzi və digər infrastruktur obyektləri istifadəyə verildi.
2025-ci ilin sonunda Xankəndidə Zəfər Parkının açılması, yeni universitet binalarının istifadəyə verilməsi və elektrik yarımstansiyasının işə salınması şəhərin inkişafının növbəti mərhələyə keçdiyini göstərdi. 2026-cı ildə Mədəniyyət Mərkəzinin, istehsal müəssisələrinin və “Xankəndi” hotelinin açılması isə şəhərin artıq yalnız bərpa edilən deyil, yaşayan və inkişaf edən məkana çevrilməsi istiqamətində görülən işləri nümayiş etdirdi.
Bu prosesin arxasında geniş dövlət proqramı və sistemli quruculuq siyasəti dayanır.
Qarabağ Universitetinin yaradılması bunun mühüm nümunələrindəndir. Prezidentin 2023-cü il 28 noyabr tarixli Sərəncamı ilə Xankəndidə Qarabağ Universitetinin yaradılması işğaldan azad edilmiş ərazilərin yeni iqtisadi və sosial reallıqları ilə bağlı yüksəkixtisaslı kadrlara olan tələbatın təmin edilməsinə yönəlmiş mühüm addım oldu.
Beləliklə, Xankəndi yalnız tarixi şəhər kimi deyil, Azərbaycanın gələcəyinə xidmət edən elm və təhsil mərkəzi kimi də formalaşmağa başladı.
Xocavənddə görülən işlər də Böyük Qayıdışın miqyasını nümayiş etdirir. Hadrutda yeni yaşayış məhəllələrinin, inzibati mərkəzin, yolların, enerji və digər infrastrukturun yaradılması, Tuğda tarixi-mədəni irsin qorunması istiqamətində həyata keçirilən layihələr göstərir ki, məqsəd yalnız dağıdılmış binaları yenidən tikmək deyil. Məqsəd həmin torpaqlarda həyatın bütün sahələrini bərpa etməkdir.
Xocavənd şəhərində 2023-cü il oktyabrın 15-də Dövlət Bayrağının ucaldılması ilə başlayan yeni mərhələ bu gün yaşayış məntəqələrinin bərpası və insanların doğma yurda dönüşü ilə davam edir.
Xocalının taleyi isə bu qayıdışın mənəvi yükünü daha da ağırlaşdırır. Dünyanın yaddaşına faciə kimi həkk olunmuş Xocalı bu gün yenidən həyatın səsinə qovuşur. Şəhərdə yaşayış binaları bərpa edilir, kəndlərə sakinlər köçürülür, sosial və istehsal infrastrukturu yaradılır.
2026-cı il fevralın 26-da Xocalı Soyqırımı Memorialının açılması keçmişin unudulmadığını göstərən mühüm hadisələrdən biri oldu. Çünki həqiqi qayıdış yalnız evlərin tikilməsi ilə ölçülmür. Qayıdış həm də yaddaşın öz torpağında bərpasıdır.
Ağdərə də yeni inkişaf mərhələsinə qədəm qoyub. Suqovuşanda yaşayış kompleksi və məscid istifadəyə verilib, kəndlərdə evlər və infrastruktur bərpa olunur, “Qozlukörpü” Su Elektrik Stansiyası fəaliyyətə başlayıb, Dəmirli Filiz Emalı Kompleksinin imkanlarından istifadə edilir.
Ağdərə şəhərinin Baş planının hazırlanması və Xüsusi Əməliyyat Mərkəzinin təməlinin qoyulması isə ərazinin gələcək inkişafının artıq konkret şəhərsalma və idarəetmə konsepsiyası əsasında qurulduğunu göstərir.
Böyük Qayıdışın ən mühüm nəticələrindən biri insanların doğma torpaqlarına qayıtmasıdır.
2026-cı il avqustun 17-dək Xankəndi və Kərkicahanda 119 ailə, Xocalı rayonunda 1 167 ailə, Xocavənd rayonunda 988 ailə, Ağdərə rayonunda isə 917 ailə məskunlaşıb.
Bu rəqəmlər üç onillikdən artıq davam edən məcburi ayrılığın tədricən geri dönüşlə əvəzləndiyini göstərir. Minlərlə insanın doğma torpağında yenidən ev qurması, uşaqların həmin küçələrdə böyüməsi, məktəblərin, xəstəxanaların və müəssisələrin fəaliyyətə başlaması qələbənin ən canlı nəticələrindən biridir.
Prezident İlham Əliyevin 2023-cü il noyabrın 8-də Xankəndidə keçirilən hərbi paradda söylədiyi fikirlər isə Zəfərin mahiyyətini tamamlayan siyasi və mənəvi mesaj kimi yadda qaldı:
“Gün gələcək Azərbaycan Bayrağı bu gün hələ də işğal altında olan bütün torpaqlarda qaldırılacaqdır və bu gün gəldi.”
Bu gün artıq “gələcək” deyə gözlənilən həmin günün özünü yaşayırıq.
20 Sentyabrı əlamətdar edən də məhz budur. Bu tarix yalnız keçmişin xatirəsi deyil, Azərbaycanın gələcəyinə açılan qapının simvoludur.
Çünki suverenlik yalnız bayrağın ucaldılması demək deyil. Suverenlik həmin bayrağın altında məktəb açmaq, universitet yaratmaq, yol çəkmək, zavod qurmaq, insanı öz doğma evinə qaytarmaq, şəhərə yeni nəfəs vermək, tarixə sahib çıxmaq və gələcəyi öz iradənlə müəyyənləşdirməkdir.
Xankəndi, Xocalı, Xocavənd və Ağdərə bu gün məhz belə bir gələcəyin ünvanına çevrilir. Dağıntıların yerində tikinti, boş küçələrin yerində insan səsi, köçkünlüyün yerində qayıdış, ümidsizliyin yerində inam görünür.
Bir zamanlar yalnız xəritədə və yaddaşda yaşatdığımız şəhərlərə indi həyat geri dönür.
Böyük Qayıdışın əsl mənası da budur: torpağa qayıtmaqla yanaşı, həmin torpağın tarixini, mədəniyyətini, ruhunu və gələcəyini də yenidən qurmaq.
20 Sentyabr buna görə sadəcə dörd şəhərin günü deyil. Bu tarix Azərbaycanın öz torpaqlarında dövlət suverenliyini bərpa etməsinin, Zəfərin və gələcək nəsillərə ötürülən dövlətçilik iradəsinin rəmzi kimi yadda qalır.
Xankəndidə dalğalanan üçrəngli bayraq bir daha göstərir ki, tarixin uzun və mürəkkəb səhifələri milli iradə, dövlət siyasəti və xalqın yaddaşı ilə yeni mərhələyə daşına bilər.
Bu gün Xankəndidə, Xocalıda, Xocavənddə və Ağdərədə həyat yenidən qurulur. Bu prosesin hər bir mərhələsi doğma torpaqlara qayıdışın yalnız fiziki deyil, həm də tarixi, mədəni və sosial məzmun daşıdığını göstərir.
Müəllif: Elnarə Akimova
Milli Məclisin deputatı,
YAP İdarə Heyətinin üzvü,
Filologiya elmləri doktoru
Odlar.media