Azərbaycanın zəngin musiqi xəzinəsində elə sənət nümunələri və musiqi alətləri var ki, onların səsi yalnız qulağa deyil, birbaşa insanın qəlbinə toxunur. Kamança da belə müqəddəs alətlərdəndir. Onun titrək və kövrək səsində xalqımızın minillik duyğuları, sevinc və kədəri, nisgili və ümidi, məhəbbəti və həsrəti yaşayır. Kamança sanki Azərbaycan insanının iç dünyasının səsidir. Bu alətin bircə telindən süzülən avazda bəzən bir ananın duasını, bəzən bir sevgilinin həsrətini, bəzən də bir xalqın taleyini duymaq mümkündür.
Lakin kamançanı yalnız musiqi aləti kimi qəbul etmək onun mahiyyətini tam ifadə etmir. Çünki bu alətin səsini sənət zirvəsinə qaldıran, onu Azərbaycan musiqisinin ayrılmaz simvollarından birinə çevirən böyük sənətkarlar olub. Onların sırasında isə SSRİ xalq artisti, görkəmli kamança ustadı Habil Əliyevin yeri tamam başqadır.
Habil Əliyev kamançanı sadəcə ifa edən sənətkar deyildi. O, kamançanın ruhunu duyur, onunla danışır, onun vasitəsilə insan qəlbinin ən dərin qatlarına yol tapırdı. Onun barmaqları simlərə toxunduğu anda kamança sanki adi bir alət olmaqdan çıxır, canlı bir varlığa çevrilirdi. O alət ağlayırdı, gülürdü, susurdu, danışırdı, dua edirdi, bəzən də insanın içində illərlə gizlənən duyğuları dilə gətirirdi.
Elə buna görə də kamançadan söz düşəndə Habil Əliyevin adı istər-istəməz yada düşür. Habil Əliyevi kamançasız, kamançanı isə Habil Əliyevsiz təsəvvür etmək çətindir. Bu iki ad zamanın yaddaşında o qədər möhkəm birləşib ki, artıq onlar bir-birini tamamlayan iki anlayışa çevrilib. Sanki kamança Habil Əliyevin nəfəsi, Habil Əliyev isə kamançanın danışan dili idi.
Habil Əliyevin sənət dünyasına nəzər salanda ilk diqqət çəkən məqam onun kamançaya gətirdiyi özünəməxsus ifa üslubudur. O, alətin texniki imkanlarını nümayiş etdirməklə kifayətlənmirdi. Onun üçün əsas məsələ notların düzgün səsləndirilməsi deyil, həmin notların arxasında dayanan hissin dinləyiciyə çatdırılması idi. Buna görə də Habil Əliyevin ifasında hər səsin, hər pauzanın, hər titrəyişin öz mənası vardı.
Onun kamançası bir tarix danışırdı. O tarixdə Azərbaycan vardı, Qarabağ vardı, Şuşa vardı, muğam vardı. Orada xalqın sevincindən olduğu qədər dərdi, itkisindən olduğu qədər ümidi də eşidilirdi. Kamançanın səsi bəzən uzaqlarda qalan bir yurdun xatirəsinə çevrilir, bəzən insanı uşaqlıq illərinə aparır, bəzən isə heç vaxt yaşamadığı bir hadisənin belə ağrısını hiss etdirirdi.
Habil Əliyevin böyüklüyü də məhz burada idi: o, musiqini dinlətmirdi, musiqini yaşadırdı.
Azərbaycan muğamı onun yaradıcılıq dünyasında xüsusi yer tuturdu. Muğam bizim milli musiqi yaddaşımızın ən dərin qatlarından biridir. Onu yalnız öyrənmək, texniki baxımdan mənimsəmək kifayət deyil. Muğamı duymaq, onun fəlsəfəsini anlamaq, onun ruhuna daxil olmaq lazımdır. Habil Əliyev isə muğamla yalnız sənətkar kimi deyil, ruhən bağlı bir insan kimi davranırdı.
Onun ifasında muğam sadəcə musiqi janrı təsiri bağışlamırdı. Muğam həyatın özü kimi səslənirdi. Rastın vüqarında qürur, Segahın kövrəkliyində sevgi və nisgil, Şurun axarında ümid, digər muğamların hər birində isə insan taleyinin müxtəlif çalarları duyulurdu. Habil Əliyev həmin duyğuları sadəcə tamaşaçıya çatdırmırdı; onları öz daxilindən keçirərək dinləyicinin qəlbinə ötürürdü.
Kamança onun əlində sanki sözsüz poeziyaya çevrilirdi.
Habil Əliyevin səhnə mədəniyyəti də onun sənətinin ayrılmaz hissəsi idi. O, səhnəyə çıxanda yalnız bir musiqiçi kimi görünmürdü. Onun duruşunda, baxışında, kamançanı sinəsinə yaxın tutmasında, ifaya başlamazdan əvvəlki sükutunda belə müəyyən bir poetiklik vardı. O, səhnədə artıq sözə ehtiyac duymurdu. Çünki danışmalı olan kamança idi.
Onun ifasını dinləyən tamaşaçı bəzən musiqiyə qulaq asdığını unudurdu. Elə bil qarşısında bir hekayə açılırdı. O hekayədə insan vardı, sevgi vardı, ayrılıq vardı, həsrət vardı, vətən vardı. Hər telin titrəyişi həmin hekayənin bir cümləsinə çevrilirdi.
Habil Əliyev musiqi ilə şeir yazan sənətkarlardan idi. Onun poeziyası sözsüz idi, amma mənası çox dərin idi.
Böyük sənətkarın xalqla qurduğu mənəvi bağ da onun yaradıcılığının ən mühüm xüsusiyyətlərindən biri idi. Habil Əliyevin ifasında insanlar özlərini tapırdılar. Onun kamançasında hər kəs öz hissindən bir parça eşidə bilirdi. Bir ana övlad həsrətini, bir ata keçmişin ağrısını, bir gənc ilk məhəbbətin həyəcanını, bir qoca isə ömrünün uzaq xatirələrini duya bilərdi.
Bu səbəbdən Habil Əliyevin musiqisi müəyyən bir yaş qrupuna, müəyyən bir təbəqəyə və ya yalnız peşəkar musiqiçilərə aid deyildi. Onun sənəti hamıya xitab edirdi. Çünki onun danışdığı dil insanın ən qədim və ən həqiqi dili – duyğuların dili idi.
Habil Əliyev kamançanı Azərbaycan səhnəsində yeni yüksəkliklərə qaldırmaqla yanaşı, onun səsini ölkə sərhədlərindən kənara da daşıyan sənətkarlardan oldu. Onun ifası müxtəlif səhnələrdə Azərbaycan musiqisinin, xüsusilə muğam sənətinin zənginliyini nümayiş etdirirdi. Dünya tamaşaçısı onun kamançasının səsində Azərbaycanın özünəməxsus musiqi ruhunu duyurdu.
Bu baxımdan Habil Əliyevin sənəti bir növ mədəniyyət körpüsü idi. O, musiqi vasitəsilə Azərbaycanla dünyanın müxtəlif xalqları arasında mənəvi bağ yaradırdı. Dilini bilmədiyimiz insanların belə onun ifasını dinləyərkən kövrəlməsi təsadüfi deyildi. Çünki həqiqi musiqinin sərhədi yoxdur.
Onun kamançasının dili universal idi, amma o dilin ruhu Azərbaycan idi.
Habil Əliyev Azərbaycanı yalnız ifa etdiyi əsərlərlə deyil, sənətə münasibəti ilə də təmsil edirdi. O, səhnəyə çıxarkən özü ilə bir xalqın musiqi yaddaşını aparırdı. Onun hər çıxışı Azərbaycan mədəniyyətinin təqdimatı, hər ifası milli musiqimizin dünyaya açılan pəncərələrindən biri idi.
Bu mənada onun sənətini musiqi diplomatiyasının ən təsirli nümunələrindən biri kimi də qiymətləndirmək olar. O, uzun-uzadı danışmadan, heç bir izah vermədən yalnız kamançasının səsi ilə Azərbaycan haqqında danışırdı. Torpağın, xalqın, tariximizin və milli ruhumuzun səsi onun ifasında başqa ölkələrin səhnələrinə qədər gedib çatırdı.
Habil Əliyevin yaradıcılığı həm də bir məktəb idi. O məktəbdə yalnız kamança çalmağın texnikası öyrənilmirdi. Orada sənətə hörmət, milli musiqiyə sədaqət, duyğunu səsə çevirmək bacarığı və sənətkar məsuliyyəti vardı.
Bu gün kamança ifa edən gənclərin hər birinin yolunda, birbaşa və ya dolayısı ilə, Habil Əliyev məktəbinin izlərini görmək mümkündür. Onun ifaları yeni nəsillər üçün örnəyə çevrilib. Gənc musiqiçilər onun lent yazılarına qulaq asmaqla yalnız bir ifaçının texnikasını deyil, musiqiyə münasibətini də öyrənirlər.
Habil Əliyevin sənət irsi bu baxımdan arxivlərdə qalan keçmiş deyil. O irs bu gün də yaşayır. Kamança ifa edən hər bir gəncin barmaqlarında, muğam səhnəsində, musiqi məktəblərində, konsert salonlarında və ən əsası, xalqın yaddaşında özünə yer tapır.
Böyük sənətkarın şəxsiyyətində təvazökarlıqla böyüklük qəribə bir vəhdət təşkil edirdi. O, şöhrəti sənətin önünə keçirməyən sənətkarlardan idi. Onun üçün əsas olan özünün tanınması deyil, ifa etdiyi musiqinin insanlara çatması idi.
Habil Əliyev sənəti nümayiş etdirməkdən daha çox sənətə xidmət etməyə üstünlük verirdi. Bəlkə də məhz buna görə onun adı illər keçdikcə daha da böyük məna qazanır. Çünki həqiqi sənətkarın ömrü yalnız yaşadığı illərlə ölçülmür. Onun əsl ömrü yaratdığı sənətin yaşadığı müddətdir.
Habil Əliyevin kamançası bu gün də yaşayır.
Onun səsi köhnə lent yazılarından gələndə insan yalnız bir musiqi ifasını dinləmir. Həmin səs bizi bir dövrə, bir yaddaşa, bir Azərbaycan obrazına aparır. O səsdə keçmişlə bu gün arasında görünməz bir körpü qurulur. İnsan anlayır ki, böyük sənətkarlar fiziki olaraq bu dünyadan köçsələr də, yaratdıqları sənət onları xalqın yaddaşında yaşatmağa davam edir.
Habil Əliyev də məhz belə sənətkarlardandır.
O, kamançanı sadəcə çalmadı. O, kamançanın taleyini dəyişdi. Bu alətin səsini milyonlarla insana sevdirdi, onun imkanlarını yeni səviyyəyə qaldırdı və kamançanı Azərbaycan milli musiqisinin ən tanınan simvollarından birinə çevirdi.
Bu gün Habil Əliyevin adı çəkiləndə kamançanın səsi eşidilir. Kamançanın səsi gələndə isə Habil Əliyevin obrazı göz önündə canlanır. Bu, sənətkarla sənətin bir-birinə qovuşduğu nadir məqamlardandır.
Habil Əliyev Azərbaycan musiqisinin yaddaşında yalnız böyük kamança ifaçısı kimi deyil, milli ruhun səsini öz sənətində yaşadan bir şəxsiyyət kimi qalacaq.
Onun kamançası bəzən ağlayacaq, bəzən güləcək, bəzən susacaq, amma heç vaxt susmayacaq. Çünki həmin səs artıq bir sənətkarın deyil, bütöv bir xalqın yaddaşına məxsusdur.
Habil Əliyev bir ömür boyu kamançanın dili ilə Azərbaycan haqqında danışdı. O, sözlə demədiklərini simlərlə söylədi, ürəyində yaşatdıqlarını musiqiyə çevirdi. Onun ifasında kamança bir alətdən daha böyük məna qazandı – milli yaddaşın, mənəvi dünyamızın və Azərbaycan ruhunun səsinə çevrildi.
Bu gün onun sənətinə dönüb baxarkən bir daha anlayırıq: böyük sənətkarlar dünyadan köçmürlər. Onlar yaratdıqları sənətin içində yaşayırlar.
Habil Əliyev də öz kamançasının səsində yaşayır.
Və o səs Azərbaycan var olduqca eşidiləcək.
Habil Əliyevin kamançası şairlərin də qəlbinə toxunmuşdu. Onun sənətindən ilhamlanan qələm sahibləri böyük sənətkara şeirlər həsr etmiş, Habilin sehrli ifasını sözün dili ilə yaşatmağa çalışmışlar.
Xalq şairi Rəsul Rza: “KAMANÇA”
Deyirlər iki qardaş varmış:
Habil, Qabil.
İlk dəfə Qabil qardaş qanı töküb.
O gündən insanlıq üstünə
cinayət qarası çöküb.
Yəqin kamança çala bilmirmiş Habil.
Yoxsa çalardı.
Nə araya qan düşər,
nə kin-küdurət qalardı.
Qulaq asın Mirzə Cəlilin sözünə!
Nə ədavət saxlayın,
nə dava-dalaş salın!
İnsanda insan oyadın!
Kamança çalın!
Kim sındırsa kamançanı,
halaldır qanı!
1967
Xalq şairi Bəxtiyar Vahabzadə: “Habil segahı”
Kamanə kamana toxunan zaman
Tufanmı hayqırdı, selmi çağladı?
Bədbəxt bir qəribin ah-amanından
Bəlkə göy kişnədi, bulud ağladı?
Durnamı ayrıldı, öz qatarından
Obamı dağıldı, elmi talandı?
Zamanmı ayrıldı öz axarından?
Əslimi hıçqırdı, Kərəmmı yandı?
Kamanın qolunda yatan xalların
Hər biri qəm yurdu, hicran yuvası.
Bir qolun üstünə cəm olub min-min
Nəsimi üsyanı, Vaqif nəvası.
Ondakı bu qüdrət, bu sirr nədir, nə?
Əzabla, zillətlə doludur bu qol.
Aylara, illərə, qərinələrə
Bölünən tarixin yoludur bu qol.
O enən, o qalxan səslər, avazlar
Yaz başı dağların selidir bəlkə?
Kamanın bağrında ağaran tozlar
Yanan arzuların külüdür bəlkə?
Bu səs, sınaq üçün – qüssənin, qəmin
Könüllər evinə səyahətimi?
Bu səs, ilk atamız qoca Adəmin
Təklikdən gileyi, şikayətimi?
Bəlkə susdurulan necə dahinin
Yaralı ruhudur bu səs, bu nalə,
Danışmır… düşünür dərindən-dərin
Sözsüz nəğmələrlə ağlayır elə.
Hər xalı bənzəyir bir yanar közə,
Qığılcım sıçrayır hər nəfəsindən,
Bu səslər danışır bəlkə də bizə
Atəşlər yurdunun fəlsəfəsindən.
Deyirəm, bu səsi dinləyəndə mən,
Niyə dəqiqələr dönüb il olmur?
Bu səsin oduna, deyirəm, görən
Niyə bütün səslər yanıb kül olmur?
Bu səsdən ürəyim oldu bir tikə –
Bağrımın başında yaradır bu səs.
Ayın camalında qara bir ləkə,
Lalənin köksündə qaradır bu səs.
Yox! Kardır qulağı kainatın da,
Eşidə bilsəydi suya dönərdi.
Sonsuz kainatın sonsuz qatında
İşıqsız ulduz da şölələnərdi.
Bu ahmı, amanmı ucalır yerdən,
Yer öz fəryadına özü bezdimi?
Qoca Füzuli də bu nalələrdən
Ney kimi bənd-bənd kəsilməzdimi?
Bu ağac parçası yanmayır özü,
Ancaq od-ocaqsız yandırır bizi,
Odun atəşinə od şan-şan olur.
Bu səsin oduna alışar su da;
Ağac hər atəşə alışan olur,
Bu niyə alışmır belə bir oda?
Habil! Ay insafsız, ürəyimizi
Yandırıb yaxmaqda qəsdin nədir, nə?
Niyə yandırırsan atəşsiz bizi?
Bu haqqı kim verib, kim verib sənə?
Sentyabr-oktyabr 1964
Xalq şairi Nəriman HƏSƏNZADƏ: ”Ağladı tellər Saramı”
Canım yandı, can ay Habil,
Təzələdin bir yaramı.
Araz axdı kaman boyu,
Apardı sellər Saramı.
Ələndi torpağım, daşım,
Ağardı bəlalı başım,
Mən ağlayıb qurtarmışdım,
Ağladı tellər Saramı.
Qarşımda canlı xəyalsan,
Qışqırırsan, amma lalsan,
Çal, Habil, çal-belə çalsan-
Kaman dirildər Saramı.
Şair Əli Kərim: “HABİL”
O zaman – deyəsən, vaxt qovuşanda
Şeirlə musiqi bir ucalırdı.
Ondakı ağrını, qanı, kəlamı
Töküb, titrədirdi hər gümüş simi.
Sözlü ürəyinə əyib başını,
hər bir adiliyə yumub gözünü
Çalır,yırğalanır səs dəryasında.
Ey çalmır elə bil… Unutmuş bizi,
Dərin bir yuxuya yuvarlanıbdır.
Hansı əsrdəsə ilişib qalıb,
Neçə əsrdir ki, xumarlanıbdır.
Əli – kamanədir, kamanə – əli.
Çalır kamançanı kamanə özü.
Gözümdə ilk məna dəyişir, dönür.
dünya düşəcəkmi səhmanə özü?
Elə bil unudub segahı Habil.
Qırılsa musiqi, o neynəyəcək?
Habil ilan dili çıxarır, nədir,
Arzu qızmarında ilantutantək.
Ürəyi çırpınır barmaqlarında,
Onlardan tökülür simlərə nəbzi.
Özü də bilmir ki, çalır, ya çalmır;
Nə dünyanı görür Habil, nə bizi.
Axır kəlmə-kəlmə Damcılı bulaq,
Qüvvəti Habilin əllərindədir,
Əllərin əmriylə axır şarhaşar,
Gah da sar sözütək tökülür bir-bir.
Habilin gözünə qonur damlalar, –
Eşqilə simlərə qonur damcılar.
Qonur, Habil olub yumur gözünü,
Qorxur ki, damlalar düşər, dağılar.
Segah gah uzanır bir ağrı kimi,
Onu üfüqlərə sancır kamanə.
Düşüb Yer kürəsi gah bir guşəyə
Gah sakit fırlanır, gah yana-yana.
Xalq şairi Zəlimxan Yaqub: “HABİL”
Yandıra-yandıra yaşadır ömrü,
Ümiddi, şübhədi, gümandı Habil.
Açılsa dağlarda açılan Günəş,
Tutulsa, dağlarda dumandı Habil.
Əriyir dağların minillik qarı,
Olma, yar həsrəti göynədir yarı.
Yaxşıdan yaxşıdı, Sarıdan sarı,
Yamandan min dəfə yamandı Habil.
Yaradır xallarda saflıq, dərinlik,
Qoşadır qəlbində odla sərinlik.
Nəğmədən həzinlik, səsdən şirinlik,
Həyatdan ölməzlik umandı Habil.
Kimdi son ümidin əlində qalan,
İçməsin dərmanı yalandır, yalan.
Xəstəni ölümün əlindən alan
İzindi, möhlətdi, amandı Habil!
Böyük sənətkarın ailəsi ilə şəkilləri
Habil Əliyevin Ulu Öndərlə şəkili
V
V
Müəllif: Fuad BİLƏSUVARLI
AYB və AJB üzvü, Prezident və Həsən bəy Zərdabi mükafatçısı
Mənbə: Odlar.media