Azərbaycan iqtisadiyyatının qarşıdakı mərhələdə inkişafı yalnız mövcud istehsal imkanlarının artırılması ilə deyil, yeni sənaye sahələrinin yaradılması, təbii sərvətlərin daha səmərəli və müasir texnologiyalar əsasında işlənməsi, xammalın ölkə daxilində emal olunması və milli sənaye potensialının genişləndirilməsi ilə sıx bağlıdır. Bu baxımdan dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafı ölkənin qeyri-neft sektorunun şaxələndirilməsi istiqamətində mühüm strateji sahələrdən biri kimi çıxış edir.
Prezident İlham Əliyevin 2027–2030-cu illərdə dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin inkişafına dair Dövlət Proqramına həsr olunmuş müşavirədə səsləndirdiyi fikirlər bu istiqamətdə qarşıya qoyulan hədəflərin miqyasını aydın şəkildə ortaya qoyur. Burada söhbət yalnız yeraltı sərvətlərin hasilatından getmir. Əsas məqsəd filizin çıxarılmasından başlayaraq onun zənginləşdirilməsi, emalı, metallurgiya məhsullarının istehsalı və son nəticədə yüksək əlavə dəyər yaradan hazır məhsulun əldə edilməsinədək uzanan bütöv sənaye zəncirinin formalaşdırılmasıdır.
Prezidentin “Bu sahə ölkə iqtisadiyyatı üçün, xüsusilə ölkəmizin qeyri-neft sektorunun inkişafı üçün böyük əhəmiyyət daşıyır, çox perspektivli sahədir” fikri proqramın strateji mahiyyətini ifadə edir. Azərbaycanın iqtisadi inkişaf modelində qeyri-neft sektorunun payının artırılması uzun illərdir prioritet istiqamətlərdən biri kimi müəyyənləşdirilib. Bunun üçün sənaye, kənd təsərrüfatı, logistika, turizm, informasiya texnologiyaları və digər sahələrlə yanaşı, dağ-mədən və metallurgiya sənayesinin də yeni mərhələyə çıxarılması mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Yeni sənaye zəncirinin yaradılması
Müasir iqtisadiyyatın əsas prinsiplərindən biri xammalın sadəcə hasil edilərək ixrac olunması deyil, onun mümkün qədər daha yüksək əlavə dəyər yaradan məhsula çevrilməsidir. Təbii sərvətin ölkə daxilində emal edilməsi iqtisadiyyat üçün bir neçə istiqamətdə əlavə imkan yaradır. Beləliklə, həm istehsal həcmi artır, həm yeni müəssisələr və iş yerləri yaranır, həm də ixrac olunan məhsulların çeşidi genişlənir.
Bu baxımdan yeni Dövlət Proqramının əsas üstünlüklərindən biri hasilat və emal sahələrinin bir-birindən ayrı deyil, vahid istehsal zəncirinin tərkib hissələri kimi nəzərdən keçirilməsidir. Filizin çıxarılması ilə yanaşı, onun zənginləşdirilməsi, pelet və briket istehsalı, metallurgiya müəssisələrinin yaradılması və son məhsula qədər emal proseslərinin qurulması ölkədə sənaye dəyər zəncirinin dərinləşdirilməsinə imkan verə bilər.
Prezidentin “Əgər əhəmiyyətli dərəcədə aşkarlanarsa, bu resursları sadəcə filiz kimi dünya bazarlarına çıxarmaq səhv olar” fikri də məhz bu iqtisadi yanaşmanın mahiyyətini ifadə edir. Azərbaycan üçün əsas məqsəd yeraltı sərvətlərdən qısamüddətli gəlir əldə etməklə kifayətlənmək deyil, həmin sərvətləri uzunmüddətli milli iqtisadi inkişafın dayanıqlı resursuna çevirməkdir.
Bu yanaşma eyni zamanda texnologiyaların ölkəyə gətirilməsini, mühəndislik və texniki ixtisasların inkişafını, yeni peşə sahələrinin formalaşmasını və yerli mütəxəssislərin hazırlanmasını stimullaşdıra bilər. Yəni söhbət yalnız yeni mədənlərin və zavodların tikintisindən deyil, bütövlükdə yeni sənaye ekosisteminin yaradılmasından gedir.
Qeyri-neft sektorunun inkişafında yeni imkanlar
Azərbaycan iqtisadiyyatının dayanıqlılığının artırılması üçün gəlir mənbələrinin şaxələndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır. Neft və qaz sektorunun ölkənin iqtisadi inkişafında mühüm rolu davam etsə də, qeyri-neft sənayesinin genişləndirilməsi gələcək iqtisadi modelin daha çox istiqamət üzərində qurulmasına şərait yaradır.
Son rəqəmlərə görə, ilin ilk səkkiz ayında qeyri-neft sektorunda 5,4 faizlik artım qeydə alınıb. Yeni sənaye layihələrinin əsas məqsədlərindən biri də bu dinamikanın davamlı xarakter almasına nail olmaqdır. Dağ-mədən və metallurgiya sahəsində yeni istehsal müəssisələrinin yaradılması iqtisadiyyatın gəlir mənbələrini genişləndirə, ixrac imkanlarını artıra və sənaye məhsullarının ümumi strukturunda yüksək əlavə dəyərli məhsulların payını yüksəldə bilər.
Dövlət başçısının çıxışında proqramın gözlənilən illik müsbət maliyyə təsirinin bir milyard manatdan çox ola biləcəyinin bildirilməsi də layihələrin iqtisadi miqyasını göstərən mühüm göstəricidir. Bununla yanaşı, iqtisadi səmərə yalnız büdcə gəlirləri və ixrac göstəriciləri ilə məhdudlaşmır. Yeni müəssisələrin fəaliyyəti ətrafında logistika, nəqliyyat, tikinti, xidmət, texniki təminat və peşə hazırlığı kimi çoxsaylı əlaqəli sahələrin inkişafına da təkan verə bilər.
Proqram çərçivəsində beş mindən çox daimi iş yerinin yaradılmasının nəzərdə tutulması da sosial-iqtisadi baxımdan diqqətçəkən məqamdır. Daimi və ixtisas tələb edən iş yerlərinin yaradılması xüsusilə regionların iqtisadi inkişafı baxımından əhəmiyyətlidir.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərin sənaye potensialı
Yeni sənaye siyasətinin mühüm istiqamətlərindən biri işğaldan azad edilmiş ərazilərin iqtisadi potensialının üzə çıxarılmasıdır. Bu ərazilərdə mövcud olan qızıl, mis, molibden və digər faydalı qazıntı ehtiyatlarının müasir geoloji üsullarla yenidən qiymətləndirilməsi yeni iqtisadi imkanların müəyyənləşdirilməsinə şərait yaradır.
Ağdərə, Kəlbəcər və Zəngilan istiqamətində layihələrin irəlilədilməsi, Naxçıvanda yeni kəşfiyyat işlərinin aparılması ölkənin mineral-xammal bazasının genişləndirilməsi baxımından mühüm əhəmiyyət kəsb edir. Burada əsas məsələ təkcə yataqların istismara hazırlanması deyil, həmin ərazilərdə hasilat və emal proseslərini birləşdirən sənaye infrastrukturu yaratmaqdır.
İşğaldan azad edilmiş ərazilərdə sənaye müəssisələrinin qurulması Böyük Qayıdış prosesinin iqtisadi əsaslarının möhkəmləndirilməsinə də töhfə verə bilər. Yeni müəssisələrin fəaliyyətə başlaması məşğulluğun artmasına, yerli iqtisadi fəallığın yüksəlməsinə, xidmət sektorunun genişlənməsinə və əhalinin doğma yurdlarına qayıdışının sosial-iqtisadi baxımdan daha dayanıqlı olmasına imkan yarada bilər.
Bu ərazilərdə sənaye obyektlərinin yaradılması ilə yanaşı, enerji, yol, logistika və digər infrastruktur layihələrinin paralel şəkildə həyata keçirilməsi də vacibdir. Çünki istehsalın səmərəliliyi yalnız xammal ehtiyatlarının mövcudluğu ilə deyil, onun emal müəssisələrinə və daxili və xarici bazarlara iqtisadi cəhətdən səmərəli şəkildə çatdırılması ilə müəyyən olunur.
“Filizçay”, Daşkəsən və Qərb Sənaye Parkı
Balakəndə yerləşən “Filizçay” polimetal yatağının istismara hazırlanması, Daşkəsən filiz yatağı və Qərb Sənaye Parkı ətrafında nəzərdə tutulan layihələr də yeni sənaye zəncirinin formalaşdırılması baxımından mühüm əhəmiyyət daşıyır.
Bu layihələrin əsas məqsədi hasilatın emaldan ayrı şəkildə inkişaf etdirilməsinin qarşısını almaq, müxtəlif müəssisələri vahid istehsal sistemində birləşdirmək və ölkə daxilində daha çox əlavə dəyər yaratmaqdır. Bunun üçün isə texniki-iqtisadi əsaslandırmaların keyfiyyətli hazırlanması, müasir texnologiyaların seçilməsi, infrastruktur imkanlarının düzgün qiymətləndirilməsi və nəqliyyat xərclərinin optimallaşdırılması mühüm şərtlərdir.
Nəqliyyat tariflərinin iqtisadi baxımdan səmərəli olması xüsusilə vacib məsələlərdən biridir. Çünki hasil edilən xammalın və ya yarımfabrikatın bir istehsal müəssisəsindən digərinə daşınması zamanı yüksək logistika xərcləri son məhsulun maya dəyərinə birbaşa təsir göstərir. Buna görə sənaye klasterlərinin formalaşdırılması zamanı müəssisələrin bir-birinə yaxınlığı, nəqliyyat əlaqələri və enerji təminatı kompleks şəkildə nəzərə alınmalıdır.
Xammaldan hazır məhsula keçid
Azərbaycanın metallurgiya sənayesinin gələcək inkişafında ən mühüm məsələlərdən biri xammal ixrac edən ölkədən daha çox emal olunmuş sənaye məhsulları istehsal edən ölkəyə çevrilməkdir. Bu istiqamətdə zənginləşdirmə müəssisələrinin, pelet və briketlənmiş dəmir zavodlarının yaradılması xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Eyni zamanda alüminium istehsalının 2030-cu ilin sonunadək 100 min tona çatdırılması ilə bağlı hədəf də metallurgiya və metal emalı sənayesinin genişləndirilməsi baxımından diqqətçəkəndir. Bu cür layihələr yalnız istehsal həcminin artmasına deyil, ölkədə metal emalı üzrə yeni müəssisələrin yaranmasına, məhsul çeşidinin genişlənməsinə və ixrac coğrafiyasının şaxələndirilməsinə şərait yarada bilər.
Burada əsas məsələ məhsulun dünya bazarında rəqabət qabiliyyətinin təmin olunmasıdır. Müasir texnologiya, enerji səmərəliliyi, məhsul keyfiyyəti, istehsal xərcləri və logistika imkanları Azərbaycan sənayesinin beynəlxalq bazarlarda mövqeyinə birbaşa təsir edən amillərdir.
İnvestisiyalar və icra mexanizmləri
İstənilən dövlət proqramının uğuru yalnız müəyyən edilmiş hədəflərdən deyil, həmin hədəflərin reallaşdırılması üçün yaradılan maliyyə və idarəetmə mexanizmlərindən asılıdır. Prezidentin çıxışında proqramların maliyyə təminatı ilə müşayiət olunmasının vacibliyinin vurğulanması bu baxımdan xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Dövlət investisiyaları, özəl sektorun iştirakı və xarici tərəfdaşlarla əməkdaşlıq sənaye layihələrinin maliyyələşdirilməsində mühüm rol oynaya bilər. Eyni zamanda layihələrin yalnız investorların marağından asılı vəziyyətə salınmaması dövlətin bu sahədə uzunmüddətli və sistemli yanaşmasının göstəricisidir.
Burada investorlar üçün aydın və proqnozlaşdırılan biznes mühitinin formalaşdırılması, hüquqi təminatların möhkəmləndirilməsi, infrastruktur imkanlarının genişləndirilməsi və layihələrin icrasında şəffaflığın təmin edilməsi də əhəmiyyətlidir.
İnsan kapitalı sənaye siyasətinin əsas dayaqlarından biridir
Yeni zavodların və mədənlərin yaradılması öz-özlüyündə kifayət etmir. Müasir sənaye yüksək ixtisaslı mühəndislər, geoloqlar, metallurqlar, texnoloqlar, energetiklər, avtomatlaşdırma və informasiya texnologiyaları üzrə mütəxəssislər tələb edir.
Bu baxımdan Dövlət Proqramının mühüm nəticələrindən biri də yeni sənaye kadrlarının yetişdirilməsi ola bilər. Peşə təhsili müəssisələri ilə sənaye müəssisələri arasında əməkdaşlığın gücləndirilməsi, tələbələrin istehsalat təcrübəsinə cəlb olunması, müasir texnologiyalar üzrə təlim proqramlarının hazırlanması və yerli mütəxəssislərin beynəlxalq təcrübə ilə tanışlığı uzunmüddətli perspektivdə milli sənaye potensialını daha da gücləndirə bilər.
Beləliklə, sənaye siyasəti yalnız zavod və mədənlərin sayının artırılması deyil, həm də həmin müəssisələri idarə edə biləcək insan kapitalının formalaşdırılması siyasətinə çevrilir.
Ekoloji məsuliyyət inkişafın ayrılmaz şərtidir
Dağ-mədən sənayesinin inkişafı ilə bağlı ən mühüm məsələlərdən biri də iqtisadi maraqlarla ekoloji təhlükəsizliyin düzgün balanslaşdırılmasıdır. Prezidentin “əsas sərvətimiz yerin altında olan sərvətlər deyil, bizim təbiətimizdir” fikri bu yanaşmanın mahiyyətini aydın ifadə edir.
Təbii ehtiyatlardan istifadə zamanı ətraf mühitə təsirin minimuma endirilməsi, su ehtiyatlarının qorunması, torpaq deqradasiyasının qarşısının alınması, tullantıların idarə edilməsi və mədən fəaliyyəti başa çatdıqdan sonra ərazilərin rekultivasiyası mühüm şərtlərdən olmalıdır.
İqtisadi gəlir naminə təbii mühitə uzunmüddətli zərər vurulması dayanıqlı inkişaf prinsipləri ilə uzlaşmır. Buna görə yeni layihələrin planlaşdırılması mərhələsində ekoloji təsirlərin qiymətləndirilməsi, müasir texnologiyaların tətbiqi və nəzarət mexanizmlərinin gücləndirilməsi xüsusi əhəmiyyət daşıyır.
Bu yanaşma Azərbaycanın həm iqtisadi inkişaf, həm də ekoloji məsuliyyət prinsiplərinə əsaslanan sənaye siyasətinin formalaşdırılması baxımından mühüm ola bilər.
Milli sənaye potensialının genişləndirilməsi
Azərbaycanın qarşısında duran əsas vəzifələrdən biri təbii sərvətləri yalnız hasilat gəlirlərinin mənbəyi kimi deyil, milli iqtisadi gücün formalaşdırılmasının əsas resurslarından biri kimi dəyərləndirməkdir.
Bunun üçün hasilat, zənginləşdirmə, emal, metallurgiya, metal emalı və hazır məhsul istehsalı arasında ardıcıl əlaqə qurulmalıdır. Belə bir sistem formalaşarsa, bir yatağın istismarı təkcə həmin mədənə deyil, onun ətrafında fəaliyyət göstərən çoxsaylı sənaye və xidmət müəssisələrinə də iqtisadi impuls verə bilər.
Regionlarda istehsal müəssisələrinin yaradılması isə iqtisadi fəallığın yalnız paytaxt və iri şəhərlərdə cəmləşməsinin qarşısını almağa, bölgələrdə yeni iqtisadi mərkəzlərin formalaşmasına və yerli məşğulluğun artmasına imkan yarada bilər.
Bu baxımdan 2027–2030-cu illəri əhatə edən Dövlət Proqramı Azərbaycanın sənaye siyasətində yeni mərhələnin başlanğıcı kimi qiymətləndirilə bilər. Proqramın real nəticələri isə yalnız layihələrin sayından deyil, onların vaxtında və keyfiyyətli icrasından, istehsal zəncirinin bütövlüyündən, investisiyaların səmərəli yönəldilməsindən, yerli kadr potensialının gücləndirilməsindən və ekoloji tələblərə ciddi əməl olunmasından asılı olacaq.
Azərbaycanın zəngin mineral resursları ölkənin iqtisadi inkişafı üçün mühüm imkanlar yaradır. Lakin bu imkanların milli iqtisadi gücə çevrilməsi üçün əsas şərt həmin sərvətlərin ölkə daxilində daha çox əlavə dəyər yaratmasıdır. Filizin hasilatı başlanğıc mərhələdir; əsl iqtisadi nəticə isə onun emalından, yeni məhsulların istehsalından, texnologiyaların inkişafından, insan kapitalının gücləndirilməsindən və rəqabətqabiliyyətli sənaye sahələrinin formalaşdırılmasından əldə olunur.
Nəticə etibarilə, Azərbaycanın qarşıdakı illərdə dağ-mədən və metallurgiya sənayesində atacağı addımlar yalnız ayrı-ayrı yataqların istismarı ilə məhdudlaşmamalı, ölkənin uzunmüddətli sənaye inkişaf strategiyasının tərkib hissəsinə çevrilməlidir. Yeraltı sərvətlərin gələcək nəsillər üçün də iqtisadi və sosial dəyər yaradan milli sərvətə çevrilməsi məhz bu kompleks yanaşmadan asılıdır.
Elnarə Akimova
Milli Məclisin deputatı,
YAP İdarə Heyətinin üzvü,
Filologiya elmləri doktoru
Mənbə: Odlar.media