Müəllif: Azər Turan
Azərbaycan.media xəbər verir ki, 1926-cı ildə Bakıda keçirilmiş Birinci Türkoloji Qurultay türk xalqlarının dil, ədəbiyyat, mədəniyyət və tarix məsələlərini təkcə elmi baxımdan deyil, həm də siyasi və ideoloji aspektdən diqqətlə araşdırmış ən böyük toplantılardan biri olmuşdur.
Stalin və Atatürk: İki Fərqli Yanaşma
.jpeg)
Qurultayın kontekstində əhəmiyyətli məqam latın əlifbası məsələsi olmuşdur. Tarixi araşdırmalar göstərir ki, Stalin və Atatürk bu məsələni tam fərqli məqsədlərlə gündəmə gətirmişdilər. Stalin türk xalqlarını bir-birindən ayırmaq üçün, Atatürk isə bir-birinə yaxınlaşdırmaq üçün əlifba məsələsini müzakirəyə çıxarmışdı.
1926-cı ildə Bakıda keçirilən Türkoloji Qurultayda Stalinin iştirakı yoxdur; o, qurultay iştirakçılarına məktub göndərməmiş və onların suallarına cavab verməmişdir. Bu dövrdə onun əsas düşüncəsi “Dünya inqilabı” idi. Sosialist inqilabının hələ tam baş vermədiyi bir vaxtda SSRİ ideoloji baxımdan dünya proletar inqilabını körükləyirdi. Azərbaycan alimlərinin araşdırmalarına görə, 1937-ci il repressiyaları ilə Türkoloji Qurultay iştirakçılarının qətli arasında birbaşa əlaqə yoxdur, lakin Stalinin Trotskçuluq narahatlığı və pantürkistlərin hədəfə alınması bu prosesin fonunu təşkil etmişdir.
Türkoloji Qurultay və Latın Əlifbası
Qurultay zamanı latın əlifbasına keçid məsələsi əsas müzakirə mövzularından biri idi. Türkiyə nümayəndələri, Fuad Köprülü və Əli bəy Hüseynzadə diplomatik şəkildə məsələyə yanaşmış, bitərəf mövqe sərgiləmişlər. Qurultaydan sonra Türkiyə 1928-ci ildə latın əlifbasına keçmişdir. Azərbaycanda isə latın əlifbası 1929-cu ildən tətbiq olunmağa başlamış, lakin 1939-cu ildə dəyişiklik edilmişdir.
Tarixi sənədlər göstərir ki, Nəriman Nərimanov Türkoloji Qurultayın keçirilməsi ideyasının müəllifi olmuş və latın qrafikasının tətbiqi yolunda mühüm rol oynamışdır. 1921-ci ildə onun sədrliyi ilə Bakıda “Latın əlifbasına keçid” komitəsi yaradılmış, 1923-cü ildən isə bu prosesə yalnız Bakı alimləri deyil, SSRİ-nin digər elmi mərkəzlərində çalışan türkoloqlar da xüsusi diqqət göstərmişdir.
Əli bəy Hüseynzadə və Qurultaydakı Rolu
Qurultayda çıxış edən Əli bəy Hüseynzadə həm elmi, həm də fəlsəfi baxımdan önəmli mövqe sərgiləmişdir. Professor Teodor Menzelin 1927-ci ildə Berlinə nəşr etdirdiyi “Birinci Türkoloji Konqresindən qeydlər” əsərində Hüseynzadənin Türkiyə nümayəndə heyətinin ən müdrik və sakit siması olduğu, həm Şərq, həm də Qərb mədəniyyətlərini dərindən bildiyi qeyd edilir.
Hüseynzadənin məruzəsi “Qərbin iki dastanında türk” əsəri, qurultay iştirakçılarının dinlədiyi çıxışın mətnini əks etdirir və türk dünyasının milli kimlik, müasirləşmə və islamlaşma məsələlərində tarazlığı qorumasını nümayiş etdirir.
Azərbaycan Kommunistlərinin Mövqeyi
Qurultay zamanı Azərbaycan kommunistləri milli məsələlərə ciddi yanaşmışdılar. İsmayıl Hikmətin xatirələrinə görə, Maarif Komissarı Mustafa Quliyev qurultay iştirakçılarına dil və mədəniyyətin qorunması ilə bağlı narahatlığını bildirmişdir. Bu dövrdə qərarlar sərbəst şəkildə qəbul edilmiş və Xalid Səidin qeyd etdiyi kimi, bütün türk respublikalarına tətbiqi üçün tam sərbəstlik verilmişdir.
Cədidizm və Maarifçi Hərəkatın Rolu
Türkoloji Qurultay həm də cədidizm hərəkatının yetirmələrinin son böyük elmi toplantısı olmuşdur. Qurultay iştirakçıları arasında Həsən Səbri Ayvazov, Əhməd Baytursunov, Əbdülhəmid Canıbəyov, İsmayıl Sədri və başqaları üsuli-cədid məktəblərinin yetirmələri idi. Bu, Qurultayın həm milli, həm də ədəbi dilin inkişafında rolunu göstərir.
Qərarlar və Əlifba Seçimi
Qurultay latın əlifbasının ərəb əlifbasından üstünlüyünü elan etmiş, türk dillərinin elmi qrammatikasının və lüğətinin tətbiqini, arxeoloji tədqiqatların aparılmasını, türkoloqlara aid əsərlərin nəşrini və salnamələrin toplanmasını qərara almışdır. Qurultay həmçinin hər bir türk respublikasında elmi terminlər lüğətinin yaradılmasını və türkolojiyə aid materialların sistemləşdirilməsini nəzərdə tutmuşdur.
Nəticə
Türkoloji Qurultay təkcə dilçilik və etnoqrafiya məsələləri ilə kifayətlənməmiş, eyni zamanda siyasi, ideoloji və mədəni inkişaf üçün tarixi əhəmiyyət kəsb etmişdir. Latın əlifbasına keçid, milli kimliyin müəyyənləşdirilməsi və maarifin inkişafı baxımından Qurultay türk dünyası üçün dönüm nöqtəsi olmuşdur.