{"id":83784,"date":"2026-08-20T10:56:54","date_gmt":"2026-08-20T06:56:54","guid":{"rendered":"https:\/\/odlar.media\/?p=83784"},"modified":"2026-08-20T10:56:54","modified_gmt":"2026-08-20T06:56:54","slug":"ignorabimus","status":"publish","type":"post","link":"https:\/\/odlar.media\/?p=83784","title":{"rendered":"IGNORABIMUS"},"content":{"rendered":"<div id=\"mount_0_0_yG\" data-interactable=\"|click||input||keydown||keyup||change|\">\n<div class=\"\">\n<div class=\"x9f619 x1n2onr6 x1ja2u2z\">\n<div role=\"banner\">\n<div class=\"x9f619 x1s65kcs x1o0tod x16xn7b0 xixxii4 x13vifvy xj35x94 xhtitgo xmy5rp\" aria-hidden=\"false\">\n<div class=\"\">\n<div class=\"html-div xdj266r x14z9mp xat24cr x1lziwak xexx8yu xyri2b x18d9i69 x1c1uobl x9f619 xdt5ytf xh8yej3 x1lliihq x1n2onr6 xhq5o37 x1qxoq08 x1cpjm7i xtyp5od x1682cnc x124lp2h x1hmns74 x1y3wzot\">\n<div class=\"html-div xdj266r x14z9mp x1lziwak xexx8yu x18d9i69 x6s0dn4 x9f619 x78zum5 x1s65kcs x1wsgfga xv54qhq xf7dkkf\">\n<div class=\"xh8yej3\">\n<div class=\"x6s0dn4 x78zum5 xh8yej3\">\n<div class=\"x78zum5 x2lah0s x1s65kcs xsmyaan x13w7htt\">\n<p>Elm tarixini ad\u0259t\u0259n cavablar\u0131n tarixi kimi oxuyuruq. \u0130nsan ild\u0131r\u0131m\u0131n s\u0259b\u0259bini bilmirdi \u2013 \u00f6yr\u0259ndi; g\u00f6y cisiml\u0259rinin h\u0259r\u0259k\u0259tini anlam\u0131rd\u0131 \u2013 onlar\u0131n qanunlar\u0131n\u0131 tapd\u0131; x\u0259st\u0259likl\u0259ri f\u00f6vq\u0259lt\u0259bii q\u00fcvv\u0259l\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirirdi \u2013 mikroorqanizml\u0259ri k\u0259\u015ff etdi; atomu b\u00f6l\u00fcnm\u0259z hesab edirdi \u2013 onun daxilin\u0259 endi. Bu tarix insanda \u00e7ox g\u00fccl\u00fc bir inam yarad\u0131b: indi bilm\u0259diyimizi sabah bil\u0259c\u0259yik.<\/p>\n<p>Amma burada daha \u00e7\u0259tin bir sual var: bilm\u0259diyimiz h\u0259r \u015fey do\u011frudanm\u0131 sad\u0259c\u0259 h\u0259l\u0259 bilm\u0259diyimiz \u015feydir? Yoxsa el\u0259 suallar m\u00f6vcuddur ki, onlar\u0131n qar\u015f\u0131s\u0131nda problem biliyimizin azl\u0131\u011f\u0131 deyil, insan idrak\u0131n\u0131n \u00f6z s\u0259rh\u0259didir? Ba\u015fqa s\u00f6zl\u0259, \u201cbilmirik\u201d il\u0259 \u201cbilm\u0259y\u0259c\u0259yik\u201d aras\u0131nda prinsipial f\u0259rq varm\u0131?<\/p>\n<p>XIX \u0259srd\u0259 alman fizioloqu Emil D\u00fcbua-Reymon (Emil du Bois-Reymond, 1818-1896) bu sual\u0131 elm qar\u015f\u0131s\u0131nda b\u00fct\u00fcn k\u0259skinliyi il\u0259 qoydu v\u0259 elm tarixinin \u0259n m\u0259\u015fhur ifad\u0259l\u0259rind\u0259n birini d\u00f6vriyy\u0259y\u0259 g\u0259tirdi: Ignorabimus \u2013 lat\u0131nca \u201cbilm\u0259y\u0259c\u0259yik\u201d. Sonralar ifad\u0259 daha geni\u015f \u015f\u0259kild\u0259 m\u0259\u015fhurla\u015fd\u0131: Ignoramus et ignorabimus \u2013 \u201cBilmirik v\u0259 bilm\u0259y\u0259c\u0259yik\u201d.<\/p>\n<p>Elmin \u00f6z s\u0259rh\u0259dl\u0259ri il\u0259 qar\u015f\u0131la\u015fmas\u0131<\/p>\n<p>1872-ci il avqustun 14-d\u0259 Leypsiqd\u0259 Alman T\u0259bi\u0259t\u015f\u00fcnaslar\u0131 v\u0259 H\u0259kiml\u0259rinin toplant\u0131s\u0131nda D\u00fcbua-Reymon \u201cT\u0259bi\u0259ti d\u0259rk etm\u0259yin s\u0259rh\u0259dl\u0259ri haqq\u0131nda\u201d adl\u0131 m\u0259\u015fhur m\u0259ruz\u0259sini oxudu. Bu m\u0259ruz\u0259nin \u0259h\u0259miyy\u0259tini anlamaq \u00fc\u00e7\u00fcn XIX \u0259srin elmi atmosferini xat\u0131rlamaq laz\u0131md\u0131r. Nyuton mexanikas\u0131n\u0131n m\u00f6ht\u0259\u015f\u0259m u\u011furlar\u0131ndan sonra termodinamika, elektromaqnetizm, kimya v\u0259 fiziologiya s\u00fcr\u0259tl\u0259 inki\u015faf edir, Darvinin t\u0259kam\u00fcl n\u0259z\u0259riyy\u0259si canl\u0131 al\u0259m\u0259 bax\u0131\u015f\u0131 d\u0259yi\u015fdirirdi. T\u0259bi\u0259tin getdikc\u0259 daha b\u00f6y\u00fck hiss\u0259si f\u00f6vq\u0259lt\u0259bii izahlardan \u00e7\u0131xar\u0131l\u0131b fiziki qanunlar\u0131n hakimiyy\u0259tin\u0259 verilirdi.<\/p>\n<p>D\u00fcbua-Reymon \u00f6z\u00fc d\u0259 bu inqilab\u0131n i\u00e7ind\u0259 idi. O, t\u0259bi\u0259t elml\u0259rin\u0259 k\u0259nardan \u015f\u00fcbh\u0259 ed\u0259n filosof deyil, eksperimental fiziologiyan\u0131n apar\u0131c\u0131 n\u00fcmay\u0259nd\u0259l\u0259rind\u0259n, sinir v\u0259 \u0259z\u0259l\u0259l\u0259rd\u0259 elektrik hadis\u0259l\u0259rinin \u00f6yr\u0259nilm\u0259sinin \u00f6nc\u00fcll\u0259rind\u0259n biri idi. Buna g\u00f6r\u0259 d\u0259 onun \u201celmin s\u0259rh\u0259dl\u0259ri var\u201d fikri elm\u0259 qar\u015f\u0131 etiraz deyil, elmin \u00f6z g\u00fcc\u00fc haqq\u0131nda verdiyi daxili sual idi: elm bu q\u0259d\u0259r u\u011furludursa, onun imkanlar\u0131 prinsipc\u0259 hara q\u0259d\u0259r uzan\u0131r?<\/p>\n<p>Burada \u00e7ox m\u00fch\u00fcm f\u0259rq meydana \u00e7\u0131x\u0131r. Elm h\u0259r g\u00fcn \u201cbilmirik\u201d deyir v\u0259 bu, onun z\u0259ifliyi deyil. \u018fksin\u0259, elmi h\u0259r\u0259k\u0259t\u0259 g\u0259tir\u0259n m\u0259hz bilm\u0259m\u0259kdir. Planetin orbitind\u0259 anla\u015f\u0131lmazl\u0131q g\u00f6r\u00fcr\u00fck, x\u0259st\u0259liyin s\u0259b\u0259bini bilmirik, madd\u0259nin m\u00fc\u0259yy\u0259n davran\u0131\u015f\u0131n\u0131 izah ed\u0259 bilmirik \u2013 m\u00fc\u015fahid\u0259 apar\u0131r, t\u0259cr\u00fcb\u0259 qoyur, n\u0259z\u0259riyy\u0259 yarad\u0131r\u0131q. Ignoramus \u2013 \u201cbilmirik\u201d \u2013 elmin normal v\u0259ziyy\u0259tidir.<\/p>\n<p>D\u00fcbua-Reymon is\u0259 bundan daha radikal bir ehtimal ir\u0259li s\u00fcr\u00fcrd\u00fc:<br \/>\nb\u0259lk\u0259 b\u0259zi suallar qar\u015f\u0131s\u0131nda ignoramus deyil, ignorabimus dem\u0259liyik. Y\u0259ni m\u0259s\u0259l\u0259 yaln\u0131z zaman, texnologiya v\u0259 ya m\u0259lumat \u00e7at\u0131\u015fmazl\u0131\u011f\u0131nda deyil; el\u0259 probleml\u0259r ola bil\u0259r ki, insan idrak\u0131 onlar\u0131 prinsipc\u0259 h\u0259ll ed\u0259 bilm\u0259sin.<br \/>\nH\u0259r \u015feyi bil\u0259n a\u011f\u0131l da n\u0259yi bilm\u0259y\u0259c\u0259k?<\/p>\n<p>Bu fikrin arxas\u0131nda XIX \u0259srin mexaniki kainat t\u0259s\u0259vv\u00fcr\u00fc dayan\u0131rd\u0131. Laplas\u0131n m\u0259\u015fhur d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259 t\u0259cr\u00fcb\u0259sin\u0259 g\u00f6r\u0259, kainatdak\u0131 b\u00fct\u00fcn hiss\u0259cikl\u0259rin v\u0259ziyy\u0259tini v\u0259 t\u0259bi\u0259tin b\u00fct\u00fcn qanunlar\u0131n\u0131 bil\u0259n f\u00f6vq\u0259lad\u0259 z\u0259ka ke\u00e7mi\u015fi d\u0259, g\u0259l\u0259c\u0259yi d\u0259 hesablaya bil\u0259rdi. Sonralar \u201cLaplas\u0131n iblisi\u201d adland\u0131r\u0131lan bu hipotetik a\u011f\u0131l elmi determinizmin \u0259n parlaq obraz\u0131na \u00e7evrildi: kifay\u0259t q\u0259d\u0259r m\u0259lumat varsa, sirr qalm\u0131r.<\/p>\n<p>D\u00fcbua-Reymon is\u0259 sual\u0131 bir add\u0131m ir\u0259li apard\u0131: t\u0259s\u0259vv\u00fcr ed\u0259k ki, bel\u0259 bir z\u0259ka h\u0259qiq\u0259t\u0259n m\u00f6vcuddur v\u0259 kainatdak\u0131 b\u00fct\u00fcn fiziki prosesl\u0259ri bilir. O, do\u011frudanm\u0131 h\u0259r \u015feyi bil\u0259c\u0259k?<br \/>\nD\u00fcbua-Reymonun cavab\u0131 m\u0259nfi idi. Onun fikrinc\u0259, \u0259n az\u0131 iki fundamental problem qal\u0131rd\u0131: madd\u0259 v\u0259 q\u00fcvv\u0259nin son mahiyy\u0259ti n\u0259dir, habel\u0259 maddi prosesd\u0259n \u015f\u00fcur nec\u0259 yaran\u0131r? X\u00fcsusil\u0259 ikinci sual bu g\u00fcn d\u0259 heyr\u0259tl\u0259ndirici d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 m\u00fcasir s\u0259sl\u0259nir.<\/p>\n<p>T\u0259s\u0259vv\u00fcr ed\u0259k ki, insan q\u0131rm\u0131z\u0131 r\u0259ng\u0259 baxark\u0259n onun beynind\u0259 ba\u015f ver\u0259n h\u0259r \u015feyi bilirik: hans\u0131 neyronlar\u0131n aktivl\u0259\u015fdiyini, elektrik impulslar\u0131n\u0131, sinapslar\u0131n v\u0259ziyy\u0259tini, molekulyar prosesl\u0259ri. B\u00fct\u00fcn bunlar\u0131 bilm\u0259k \u201cq\u0131rm\u0131z\u0131n\u0131 g\u00f6rm\u0259yin nec\u0259 hiss edildiyini\u201d izah edirmi? A\u011fr\u0131n\u0131n fizioloji mexanizmini t\u0259svir ed\u0259 bil\u0259rik, amma a\u011fr\u0131n\u0131n a\u011fr\u0131 kimi ya\u015fanmas\u0131 h\u0259min fiziki t\u0259svirin haras\u0131nda yerl\u0259\u015fir?<\/p>\n<p>D\u00fcbua-Reymon \u00fc\u00e7\u00fcn \u0259sas \u00e7\u0259tinlik burada idi: madd\u0259nin h\u0259r\u0259k\u0259tind\u0259n subyektiv t\u0259cr\u00fcb\u0259y\u0259 ke\u00e7idi hans\u0131 mexanizml\u0259 izah etm\u0259k olar? Maraql\u0131d\u0131r ki, y\u00fcz ild\u0259n art\u0131q vaxt ke\u00e7\u0259nd\u0259n sonra \u015f\u00fcur f\u0259ls\u0259f\u0259sind\u0259 \u201c\u015f\u00fcurun \u00e7\u0259tin problemi\u201d adland\u0131r\u0131lan m\u00fcbahis\u0259 yen\u0259 h\u0259min sual\u0131n \u0259traf\u0131nda gedir. Neyroelm beynin f\u0259aliyy\u0259tini XIX \u0259srin aliml\u0259rinin x\u0259yal ed\u0259 bilm\u0259y\u0259c\u0259yi d\u0259qiqlikl\u0259 \u00f6yr\u0259nib, amma \u201cniy\u0259 fiziki prosesl\u0259r \u00fcmumiyy\u0259tl\u0259 \u015f\u00fcurlu t\u0259cr\u00fcb\u0259 yarad\u0131r?\u201d sual\u0131 h\u0259l\u0259 d\u0259 a\u00e7\u0131qd\u0131r.<\/p>\n<p>\u201cYeddi d\u00fcnya sirri\u201d<\/p>\n<p>D\u00fcbua-Reymon 1880-ci ild\u0259 Berlin Elml\u0259r Akademiyas\u0131ndak\u0131 \u201cYeddi d\u00fcnya sirri\u201d adl\u0131 \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131nda m\u0259s\u0259l\u0259ni daha da geni\u015fl\u0259ndirdi. O, madd\u0259 v\u0259 q\u00fcvv\u0259nin mahiyy\u0259ti, h\u0259r\u0259k\u0259tin v\u0259 h\u0259yat\u0131n m\u0259n\u015f\u0259yi, t\u0259bi\u0259td\u0259ki m\u0259qs\u0259d\u0259uy\u011fun g\u00f6r\u00fcn\u0259n qurulu\u015f, \u015f\u00fcurun, a\u011f\u0131l v\u0259 dilin yaranmas\u0131, azad irad\u0259 kimi yeddi b\u00f6y\u00fck problemi n\u0259z\u0259rd\u0259n ke\u00e7irirdi. Bunlar\u0131n ham\u0131s\u0131n\u0131 eyni d\u0259r\u0259c\u0259d\u0259 h\u0259llolunmaz saym\u0131rd\u0131, lakin b\u0259zi suallar\u0131n insan biliyi \u00fc\u00e7\u00fcn prinsipial s\u0259rh\u0259d t\u0259\u015fkil etdiyini d\u00fc\u015f\u00fcn\u00fcrd\u00fc.<\/p>\n<p>\u201cIgnorabimus\u201dun b\u00f6y\u00fck m\u00fcbahis\u0259 yaratmas\u0131n\u0131n s\u0259b\u0259bi d\u0259 bu idi. XIX \u0259srin ikinci yar\u0131s\u0131nda elm yaln\u0131z yeni faktlar toplam\u0131r, d\u00fcnyan\u0131 izah etm\u0259k h\u00fcququnu getdikc\u0259 daha \u00e7ox \u00f6z \u00fcz\u0259rin\u0259 g\u00f6t\u00fcr\u00fcrd\u00fc. Bel\u0259 bir vaxtda n\u00fcfuzlu t\u0259bi\u0259t aliminin \u201cburadan o t\u0259r\u0259f\u0259 ke\u00e7\u0259 bilm\u0259rik\u201d dem\u0259si adi elmi fikir deyildi. Bu, elmin \u00f6z hakimiyy\u0259tinin s\u0259rh\u0259dl\u0259rini m\u00fc\u0259yy\u0259nl\u0259\u015fdirm\u0259k c\u0259hdi idi.<\/p>\n<p>Ancaq d\u0259rhal \u0259ks sual yarand\u0131: bir problemin h\u0259qiq\u0259t\u0259n h\u0259llolunmaz oldu\u011funu haradan bil\u0259 bil\u0259rik? Ax\u0131 elm tarixind\u0259 ne\u00e7\u0259 d\u0259f\u0259 \u201cm\u00fcmk\u00fcns\u00fcz\u201d g\u00f6r\u00fcn\u0259n \u015fey sonradan adi t\u0259dqiqat obyektin\u0259 \u00e7evrilib. Bir vaxt ulduzlar\u0131n kimy\u0259vi t\u0259rkibini Yerd\u0259n \u00f6yr\u0259nm\u0259k m\u00fcmk\u00fcns\u00fcz g\u00f6r\u00fcn\u0259 bil\u0259rdi; spektroskopiya bunu m\u00fcmk\u00fcn etdi. Atomun daxili qurulu\u015funa n\u00fcfuz etm\u0259k \u0259l\u00e7atmaz t\u0259s\u0259vv\u00fcr edilirdi; XX \u0259sr fizikas\u0131 onu b\u00fct\u00f6v bir elm sah\u0259sin\u0259 \u00e7evirdi.<\/p>\n<p>Dem\u0259li, \u201cbunu nec\u0259 \u00f6yr\u0259n\u0259c\u0259yimizi bilmirik\u201d il\u0259 \u201cbunu he\u00e7 vaxt \u00f6yr\u0259n\u0259 bilm\u0259rik\u201d aras\u0131nda \u00e7ox b\u00f6y\u00fck m\u0259ntiqi m\u0259saf\u0259 var. D\u00fcbua-Reymonun yaratd\u0131\u011f\u0131 m\u00fcbahis\u0259nin \u0259n maraql\u0131 t\u0259r\u0259fi d\u0259 m\u0259hz budur: insan \u00f6z idrak\u0131n\u0131n son s\u0259rh\u0259dini h\u0259min s\u0259rh\u0259d\u0259 \u00e7atmadan nec\u0259 m\u00fc\u0259yy\u0259n ed\u0259 bil\u0259r?<\/p>\n<p>Hilbertin cavab\u0131: \u201cBiz bil\u0259c\u0259yik\u201d<\/p>\n<p>\u201cIgnorabimus\u201da \u0259n m\u0259\u015fhur etirazlardan biri b\u00f6y\u00fck riyaziyyat\u00e7\u0131 David Hilbertd\u0259n g\u0259ldi. Hilbert, x\u00fcsusil\u0259 riyaziyyatda, \u0259b\u0259di h\u0259llolunmaz problem d\u00fc\u015f\u00fcnc\u0259sini q\u0259bul etm\u0259k ist\u0259mirdi. 1900-c\u00fc ild\u0259 ir\u0259li s\u00fcrd\u00fcy\u00fc m\u0259\u015fhur probleml\u0259r proqram\u0131n\u0131n arxas\u0131nda da bu inam dayan\u0131rd\u0131: d\u0259qiq qoyulmu\u015f riyazi problemin cavab\u0131 tap\u0131lmal\u0131, yaxud onun h\u0259llinin m\u00fcmk\u00fcns\u00fczl\u00fcy\u00fc s\u00fcbut edilm\u0259lidir.<\/p>\n<p>1930-cu ild\u0259 K\u00f6niqsberqd\u0259 etdiyi m\u0259\u015fhur \u00e7\u0131x\u0131\u015f\u0131n\u0131 Hilbert bu s\u00f6zl\u0259rl\u0259 bitirdi: \u201cWir m\u00fcssen wissen. Wir werden wissen\u201d \u2013 \u201cBiz bilm\u0259liyik. Biz bil\u0259c\u0259yik\u201d. Bu, du Bois-Reymondun \u201cIgnorabimus\u201duna verilmi\u015f \u0259n y\u0131\u011fcam v\u0259 q\u00fcdr\u0259tli cavablardan biri idi.<\/p>\n<p>\u0130ki ifad\u0259ni yana\u015f\u0131 qoyanda elm tarixinin fundamental g\u0259rginliyi g\u00f6r\u00fcn\u00fcr. D\u00fcbua-Reymon deyirdi: bilm\u0259y\u0259c\u0259yik. Hilbert cavab verirdi: bil\u0259c\u0259yik. Biri insan a\u011fl\u0131n\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259rini xat\u0131rlad\u0131r, dig\u0259ri s\u0259rh\u0259d kimi g\u00f6r\u00fcn\u0259n h\u0259r \u015feyi a\u015fma\u011fa \u00e7a\u011f\u0131r\u0131rd\u0131.<\/p>\n<p>Tarixin q\u0259rib\u0259 ironiyas\u0131 is\u0259 budur ki, Hilbert bu s\u00f6zl\u0259ri dedikd\u0259n c\u0259mi bir il sonra Kurt G\u00f6del m\u0259\u015fhur natamaml\u0131q teoreml\u0259rini n\u0259\u015fr etdi. G\u00f6del \u201cinsan he\u00e7 vaxt h\u0259qiq\u0259ti bilm\u0259y\u0259c\u0259k\u201d kimi \u00fcmumi fikir s\u00fcbut etm\u0259mi\u015fdi. Onun n\u0259tic\u0259si daha d\u0259qiq idi: kifay\u0259t q\u0259d\u0259r g\u00fccl\u00fc v\u0259 ard\u0131c\u0131l formal sisteml\u0259rd\u0259 el\u0259 do\u011fru h\u00f6kml\u0259r m\u00f6vcuddur ki, h\u0259min sistem daxilind\u0259 onlar\u0131 s\u00fcbut etm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil. Bir q\u0259d\u0259r sonra Alan Turing hesablana bilm\u0259nin \u00f6z s\u0259rh\u0259dl\u0259rini g\u00f6st\u0259rdi: el\u0259 probleml\u0259r var ki, onlar \u00fc\u00e7\u00fcn b\u00fct\u00fcn hallarda i\u015fl\u0259y\u0259n universal alqoritm m\u00f6vcud deyil.<\/p>\n<p>D\u00fcbua-Reymonun f\u0259ls\u0259fi \u201cIgnorabimus\u201du il\u0259 G\u00f6del v\u0259 Turingin riyazi n\u0259tic\u0259l\u0259rini eynil\u0259\u015fdirm\u0259k d\u00fczg\u00fcn olmazd\u0131. Amma onlar\u0131n aras\u0131nda m\u00fch\u00fcm bir intellektual qohumluq var: H\u0259r s\u0259rh\u0259d texnoloji deyil. B\u0259z\u0259n s\u0259rh\u0259d sistemin \u00f6z qurulu\u015fundan do\u011fur.<\/p>\n<p>Ignorabimus biz\u0259 n\u0259 \u00f6yr\u0259tdi?<\/p>\n<p>D\u00fcbua-Reymonun b\u00fct\u00fcn proqnozlar\u0131n\u0131n do\u011fru olub-olmamas\u0131 bu g\u00fcn art\u0131q \u0259sas m\u0259s\u0259l\u0259 deyil. \u201cIgnorabimus\u201dun elm tarixind\u0259ki \u0259h\u0259miyy\u0259ti ba\u015fqa yerd\u0259dir: o, elmi \u00f6z imkanlar\u0131n\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259ri haqq\u0131nda d\u00fc\u015f\u00fcnm\u0259y\u0259 m\u0259cbur etdi.<\/p>\n<p>Burada \u00fc\u00e7 m\u00fcxt\u0259lif \u201cbilm\u0259m\u0259k\u201d v\u0259ziyy\u0259tini ay\u0131rmaq vacibdir. Birincisi, h\u0259l\u0259 bilmirik, amma yeni m\u00fc\u015fahid\u0259 v\u0259 n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259rl\u0259 \u00f6yr\u0259n\u0259 bil\u0259rik. \u0130kincisi, m\u00fc\u0259yy\u0259n h\u0259qiq\u0259t prinsipc\u0259 m\u00f6vcuddur, lakin onu m\u00fc\u0259yy\u0259n etm\u0259k \u00fc\u00e7\u00fcn laz\u0131m olan m\u0259lumat \u0259limizd\u0259 deyil v\u0259 b\u0259lk\u0259 d\u0259 art\u0131q \u0259ld\u0259 edil\u0259 bilm\u0259z. \u00dc\u00e7\u00fcnc\u00fcs\u00fc is\u0259 \u0259sl \u201cIgnorabimus\u201ddur: cavab insan\u0131n idrak v\u0259 elmi izah imkanlar\u0131n\u0131n prinsipial olaraq f\u00f6vq\u00fcnd\u0259dir.<\/p>\n<p>\u018fn \u00e7\u0259tini m\u0259hz \u00fc\u00e7\u00fcnc\u00fc h\u00f6km\u00fc s\u00fcbut etm\u0259kdir. \u00c7\u00fcnki insan \u00e7ox asanl\u0131qla \u00f6z d\u00f6vr\u00fcn\u00fcn elmi imkanlar\u0131n\u0131 biliyin son s\u0259rh\u0259di hesab ed\u0259 bil\u0259r. D\u00fcn\u0259nin \u201cm\u00fcmk\u00fcns\u00fcz\u201d\u00fc d\u0259f\u0259l\u0259rl\u0259 bug\u00fcn\u00fcn d\u0259rsliyin\u0259 \u00e7evrilib.<\/p>\n<p>Bununla bel\u0259, D\u00fcbua-Reymonun sual\u0131 k\u00f6hn\u0259lm\u0259yib. \u018fksin\u0259, s\u00fcni intellekt d\u00f6vr\u00fcnd\u0259 ona yeni bir m\u0259na \u0259lav\u0259 olunur. G\u0259l\u0259c\u0259kd\u0259 s\u00fcni intellekt insan a\u011fl\u0131n\u0131n b\u00fct\u00f6vl\u00fckd\u0259 qavraya bilm\u0259diyi, lakin t\u0259cr\u00fcb\u0259 il\u0259 t\u0259sdiql\u0259n\u0259n elmi modell\u0259r v\u0259 n\u0259z\u0259riyy\u0259l\u0259r yaratsa, q\u0259rib\u0259 v\u0259ziyy\u0259t yarana bil\u0259r: Biz h\u0259min n\u0259z\u0259riyy\u0259nin do\u011fru n\u0259tic\u0259l\u0259r verdiyini g\u00f6r\u0259c\u0259yik, lakin onun daxili m\u0259ntiqini v\u0259 s\u0259b\u0259b \u0259laq\u0259l\u0259rini tam qavraya bilm\u0259y\u0259c\u0259yik. O zaman elmi bilikl\u0259 insan\u0131n h\u0259min biliyi anlamas\u0131 aras\u0131nda indiy\u0259d\u0259k al\u0131\u015fmad\u0131\u011f\u0131m\u0131z bir m\u0259saf\u0259 yarana bil\u0259r.<\/p>\n<p>B\u0259lk\u0259 d\u0259 \u201cIgnorabimus\u201dun \u0259sas d\u0259rsi \u201cinsan he\u00e7 vaxt h\u0259r \u015feyi bilm\u0259y\u0259c\u0259k\u201d h\u00f6km\u00fc deyil. Daha m\u00fch\u00fcm d\u0259rs budur ki, \u201cbilmirik\u201d il\u0259 \u201cbilm\u0259k m\u00fcmk\u00fcn deyil\u201d eyni c\u00fcml\u0259 deyil. Birincisi elmin ba\u015flan\u011f\u0131c\u0131d\u0131r, ikincisi is\u0259 s\u00fcbut t\u0259l\u0259b ed\u0259n \u00e7ox a\u011f\u0131r f\u0259ls\u0259fi iddiad\u0131r.<\/p>\n<p>Elm m\u0259hz bu iki q\u00fctb aras\u0131nda inki\u015faf edir. Bir t\u0259r\u0259fd\u0259 Emil D\u00fcbua-Reymonun ehtiyatl\u0131 \u201cIgnorabimus\u201du dayan\u0131r: insan a\u011fl\u0131n\u0131n s\u0259rh\u0259dl\u0259ri ola bil\u0259r. Dig\u0259r t\u0259r\u0259fd\u0259 Hilbertin inadkar cavab\u0131 s\u0259sl\u0259nir: \u201cBiz bilm\u0259liyik. Biz bil\u0259c\u0259yik\u201d. Elmin g\u00fcc\u00fc b\u0259lk\u0259 d\u0259 bunlardan yaln\u0131z birini se\u00e7m\u0259sind\u0259 deyil, h\u0259r ikisini yadda saxlamas\u0131ndad\u0131r: bilm\u0259diyini etiraf etm\u0259k v\u0259 eyni zamanda bilm\u0259y\u0259c\u0259yin\u0259 he\u00e7 vaxt t\u0259l\u0259sm\u0259d\u0259n q\u0259rar verm\u0259m\u0259k.<\/p>\n<p>&nbsp;<\/p>\n<\/div>\n<p><span style=\"color: #ff0000;\"><strong>M\u00fc\u0259llif: \u0130brahim N\u0259bio\u011flu<\/strong><\/span><\/p>\n<p><span style=\"color: #ff0000;\"><strong>M\u0259nb\u0259: Odlar.media<\/strong><\/span><\/p>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n<\/div>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Elm tarixini ad\u0259t\u0259n cavablar\u0131n tarixi kimi oxuyuruq. \u0130nsan ild\u0131r\u0131m\u0131n s\u0259b\u0259bini bilmirdi \u2013 \u00f6yr\u0259ndi; g\u00f6y cisiml\u0259rinin h\u0259r\u0259k\u0259tini anlam\u0131rd\u0131 \u2013 onlar\u0131n qanunlar\u0131n\u0131 tapd\u0131; x\u0259st\u0259likl\u0259ri f\u00f6vq\u0259lt\u0259bii q\u00fcvv\u0259l\u0259rl\u0259 \u0259laq\u0259l\u0259ndirirdi \u2013 mikroorqanizml\u0259ri k\u0259\u015ff etdi; atomu&hellip; <\/p>\n","protected":false},"author":537,"featured_media":83789,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","sticky":false,"template":"","format":"standard","meta":{"footnotes":""},"categories":[54,1],"tags":[],"class_list":["post-83784","post","type-post","status-publish","format-standard","has-post-thumbnail","hentry","category-kos","category-manset"],"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/odlar.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/83784","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/odlar.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts"}],"about":[{"href":"https:\/\/odlar.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/post"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/odlar.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/537"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/odlar.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=83784"}],"version-history":[{"count":2,"href":"https:\/\/odlar.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/83784\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":83791,"href":"https:\/\/odlar.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/posts\/83784\/revisions\/83791"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/odlar.media\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/83789"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/odlar.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=83784"}],"wp:term":[{"taxonomy":"category","embeddable":true,"href":"https:\/\/odlar.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcategories&post=83784"},{"taxonomy":"post_tag","embeddable":true,"href":"https:\/\/odlar.media\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Ftags&post=83784"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}